Мергенбай мен Біржан нұсқалары толықтау
Қазақ эпосы
Эпостық дәстүрдің кең тынысы мен көпнұсқалығы
“Қобыланды батыр” — мазмұны бай, құрылымы күрделі қазақ эпостық дастандарының бірі. Жыр ғасырлар бойы өмір сүріп, ірі эпос айтушыларының орындауында жаңғырып, халық жадында сақталды.
Жырдың таралуы және айтушылар дәстүрі
“Қобыланды батырды” Марабай, Мергенбай, Біржан Толымбаев, Айса Байтабынов, Нүрпейіс Байғанин, Мұрын Сеңгірбаев, Көшелек Еламанов, Шапай Қалмағамбетов, Құлзақ Амангелдиев, сондай-ақ Сыр бойының белгілі айтушысы Тұяқбай секілді жыршылар жырлаған. Айтушылардың көп болуы — сюжеттің халық арасына кең тарағанын, әр өңірде өзіндік нақышпен айтылғанын айғақтайды.
Негізгі түйін
- Көп айтушы — кең таралым мен тұрақты дәстүрдің белгісі.
- Жыр әр орындаушыда толықтырылып, өңделіп, нұсқаларға бөлінеді.
Ертегілік және тарихи-реалистік арқау
Жырдың негізінде ертегілік сипат пен тарихи-реалистік желі қатар өріледі. Сюжеттік ұйтқы Оғыз–Қыпшақ ұлысы кезеңінде қалыптаса бастағаны айтылады. “Қазан” есімі оғыз дәуіріне тән “Қорқыт ата кітабында” да ұшырасады.
Кейінгі қабаттарында монғол, иран, жоңғар шапқыншылықтары, сондай-ақ қазақтардың қалмақтармен болған күрестерімен сабақтасатын тарихи сарындар көрінеді. Осылайша эпос бір ғана дәуірді емес, бірнеше тарихи кезеңнің жаңғырығын бойына сіңіреді.
Нұсқалар жүйесі: 29 нұсқа және сюжеттік өзек
Бүгінде “Қобыланды батыр” жырының 29 нұсқасы белгілі. Солардың ішінде Марабай жырлаған сюжет өзектік орын алады.
Марабай нұсқасының желісі
- Қобыландының қияттарға еруі.
- Қызылбас ханы Қазанды, кейін Көбіктіні өлтіруі.
- Қарлығаны олжалауы.
- Жорықта жүргенде елін шауып кеткен Алшағыр ханмен соғысып, ел-жұртын азат етуі.
Мергенбай мен Біржан нұсқалары
Бұл нұсқалар мазмұн жағынан толығырақ келеді: Тоқтарбайдың баласыздығы, Қобыланды мен Қарлығаның тууы, Қобыландының Көктім ханның қызы Құртқаға үйленуі, Құртқаны жалғызкөз дәудің тартып алмақ болуы және оны Қобыландының өлтіруі, кейін батырдың Қарлығаға үйленуі сияқты оқиғалар кеңірек суреттеледі.
Құртқа туралы кеңейтілген сюжет: Құлзақ пен Досжан нұсқасы
Құлзақ пен Досжан нұсқаларында Құртқаның тарихы айқынырақ ашылады. Қобыланды мал бағып жүріп бір қызға жолығады. Ел жұрт оны жылына бір келетін айдаһарға жем болсын деп жолға қойған екен. Қобыланды қыздың орнына қалып, қырық құлаш қылышын тосып, айдаһарды өлтіреді. Алайда өзі де уға шалынады. Қыз оны сүтке шомылдырып, емдеп жазады. Сол қыз Құртқа болып шығады.
Қобыландының ерлігіне риза болған Көктім хан оған қызын береді. Кейбір шығыс сюжеттерінде “Көктім” атауы Гөклан (мыстан кемпір) түрінде кездесіп, ал Құртқа сиқыршы кейпінде сипатталады.
Тайбурылдың туылуы және қақтығыс бастауы
Одан әрі Құртқаның көкала биені көрімдікке сұрап алуы, содан Тайбурылдай тұлпардың туылуы баяндалады. Осы тұста Қызыл дәу қызға таласып мерт болады. Қызыл дәудің өліміне намыстанған Қызыл хан қият, ноғайлы елін шауып, жерін тартып алады. Қазан жорығы осылай туады.
Қазан жорығының себебі: нұсқалардағы дәлелді мотив
Мергенбай, Біржан, Досжан жырларында Қобыландының Қазанға не себепті аттанғаны нақтырақ айтылады. Қараман Қобыландыға келіп:
“Қызылбастың елінен Қазан деген ер шығып, Ноғайлының жерін, Қырлы қала, Сырлы қала деген екі қаласын тартып алды. Қырлы қалаға бектерін, Сырлы қалаға жендеттерін жатқызып жатып алды”.
Осыны айтып, Қараман батырды өзімен бірге жүруге қолқа салады.
Мұрын, Нүрпейіс, Айса жырлары: билеушілермен тартыс сарыны
Мұрын, Нүрпейіс, Айса нұсқалары өзара ұқсас. Мұрын жырау жырында тоқсан баулы ноғай ішінде Ақшахан той жасап, Қыдырбайды өлтірмек болады; әрі оның баласының Қыдырбайдың мал-мүлкін тартып алмақ ниеті суреттеледі. Қыдырбай перзент тілеп, ел кезіп кетеді де, ақыры Қобыланды мен Хансұлу атты екі перзент көреді.
Айса нұсқасында Ақшахан Алшағыр деп аталады: ол өз тойына ұлсыздарды кіргізбейді. Бұл нұсқаларда Қобыланды көбіне ел билеуші хандарға қарсы күрес үстінде көрінеді. Алшағыр оғымен достықты желеу етіп, батырды қиын істерге айдап сала береді.
Негізгі арқау: сырт жауларға қарсы күрес
Жырдың негізгі өзегі — сырт жауларға қарсы күрес. Оның орталығында Қазан, Көбікті, Алшағырмен болған соғыстар тұрады. Әсіресе Алшағырмен шайқас маңызды: Ноғайлы дәуірінде қазақ руларының хандардан тәуелсіз болу үрдісі күшейе түскені осы сарындар арқылы аңғарылады.
Жазылып алынуы және ғылыми айналымға енуі
Баспа тарихының негізгі белестері
- Ы. Алтынсарин Марабай жыраудан жырдың алғашқы нұсқасын жазып алып, “Тайбурылдың шабысы” бөлімін “Хрестоматиясында” пайдаланған.
- Революцияға дейін жыр үзінділері “Дала уалаяты” (1899), “Туркестанские ведомости” (1899), “Тургайская газета” (1901), “Труды Оренбургской научной комиссии” (1910) сияқты басылымдарда сөз бола бастайды.
- 1914 жылы Қазанда Тұяқбай нұсқасы, 1922 жылы Ташкентте Ә. Диваев жинаған нұсқалар басылып шығады.
- Ә. Диваев нұсқасы көптеген жинақтар мен оқулықтарға еніп, кең тарады.
- Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары М. Ғабдуллин “Қобыланды батыр” тақырыбынан докторлық диссертация қорғап, монографиясын жариялады.
Қазіргі ғылыми ахуал
Жырдың 15 түрлі нұсқасын алғаш айқындағандардың бірі — М. Ғабдуллин. Бүгінде “Қобыланды батыр” эпосының 29 нұсқасы белгілі болып, ғылыми айналымға толыққанды енді.
Ескерту: Мәтін редакцияланып, тыныс белгілері мен стильдік қолданыстар біріздендірілді; мазмұндық деректер бастапқы мәтіндегі ақпарат негізінде сақталды.