Ертіс ауданының Көкшетау облысымен шектесетін бұрынғы Сілеті совхозы жерінің табиғаты ерекше
Ертіс бойындағы ерекше өлке және тарихи жад
Ертіс ауданының Көкшетау облысымен шектесетін, бұрынғы Сілеті совхозы аумағы табиғатымен де, аңызға айналған тарихымен де айрықша. Тоғайы қалың, суы мен шөбі мол Ертіс өзенінің бойы көшпелі мал шаруашылығына өте қолайлы болған: қыстау үшін өзен жағасы ыңғайлы болса, жазда қыр жазығы кең жайылымға айналған.
Өңірдің табиғи артықшылығы
- Қалың тоғай — паналы, ықтасын қыстауға қолайлы.
- Суы мен шөбі мол өзен бойы — малға жайлы қоныс.
- Қыр жазығы — жазғы жайлауға таптырмайтын кеңістік.
Қалмақ шапқыншылығы туралы болжамдар
Ел ішіндегі әңгімелерде бұл өңірге қатысты бірнеше тарихи жорамал айтылады. 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды» қасіретінен кейін Жоңғар шапқыншылары қазақтың шұрайлы жерлерінің бірі — осы аймаққа қоныс теуіп, уақытша бекінген деген дерек бар. Тағы бір болжам бойынша, 1757 жылы Қытай әскерінен ауыр қырғын көрген қалмақтардың бір бөлігі бас сауғалап келіп, осы маңға орналасқан болуы мүмкін.
Қалай болғанда да, аңыз желісінде олардың бұл жерді ұзаққа тұрақ етпей, жергілікті халықпен қақтығыста жеңіліп, кейін шегінуге мәжбүр болғаны айтылады.
Аңыздағы алғашқы желі
Қазақтар қыста Ертіс бойын жағалап, жазда қырға — жайылымға шығатын. Бір жолы жазғы қонысқа көшеміз дегенде, Жалаулы мен Сілеті бойын қалмақтардың басып алғанын көреді.
Аңыздағы екінші желі
Бұл нұсқада Ертіс бойына орныққан қазақтарды орыс отаршылары ығыстыра бастайды. Қырға қарай жылжуға жол жоқ: Жалаулы мен Сілеті маңын қалмақтар алып қойған. Екі қысымның ортасында қалған ел амалсыз Сілеті бойындағы қалмақтармен шайқасқа шығуға мәжбүр болады.
Батырлар кеңесі және жалау тігілген көл
Осы мақсатпен ел аузында сол кезеңнің атақты батырлары ретінде аталатын Түгел, Жазы, Қошқарбай бас қосып, ақылдасады. Әрқайсысы ел ішіне барып қол жинауға келіседі. Уәделескен тәртіп бойынша, кім әскерді бұрын жинап үлгерсе, тұзды көлдің (қазіргі Жалаулы) шығыс жағалауына жалау тігіп, өзгелерді сол жерде күтуі керек болады.
Негізгі белгі: жалау тігілген орын
Жалау тігілген көл жағасы — біріккен қолдың жиналу нүктесі әрі шешуші қимылдың басталар межесі ретінде суреттеледі.
Сілетіден Бестөбеге дейінгі сұрапыл шайқас
Үш батырдың біріккен қолына төтеп бере алмаған қалмақтар Сілеті бойынан ығысып, Бестөбе жаққа қарай шегінеді. Аңыз бойынша, сұрапыл шайқас дәл сол тұста болған. Жекпе-жекте Түгел батыр қалмақтың бас батырын жайратады. Бірнеше күнге созылған ұрыстың соңында қазақтар жеңіске жетеді.
Қайғылы сәт
Соңғы күндердің бірінде Жазы батыр қалмақтардың зеңбіректен атқан оғынан мерт болады. Ел аңызы Түгел батырдың: «Інімнің мәйітін туған жеріне апарып жерлеймін» деп, оны осы өңірге жеткізгенін айтады.
Жазы батырдың мәңгілік мекені
Бүгінде Жазы батырдың зираты Ертіс ауданы аумағында, Қызылағаш ауылының шығыс жағында орналасқан деп айтылады. Аңызда оның мәңгілік орны батырдың есімімен аталатын Жазы төбесінің үсті ретінде көрсетіледі.
Аңыздың өзегі
Бұл әңгіме — жердің табиғи байлығы мен тарихи талас-тартыстың тоғысқан тұсын, елдің қонысқа деген құқығы үшін күресін және батырлар есімінің топонимдер арқылы сақталуын сипаттайтын халық жадындағы шежіре.