Ақша айналыс құралы

Ақшаның әрбір қызметі тауар айырбастау процесінен туындайды және тауар өндірушілер арасындағы өзара байланыстың әлеуметтік-экономикалық маңызын сипаттайды. Экономикалық теорияда ақша негізгі бес қызмет атқарады:

Құн өлшемі

Тауар құнын ақшамен өлшеу, бағаны қалыптастыру.
Айналыс құралы

Сату–сатып алу актілерінде делдал болу.
Төлем құралы

Қарыз, жалақы, салық және өзге міндеттемелерді өтеу.
Қорлану және қазына жинау

Құнды сақтау, резерв қалыптастыру.
Дүниежүзілік ақша

Халықаралық есеп айырысу мен төлемдерге қызмет ету.

1) Құн өлшемі

Құн өлшемі қызметі тауар өндірісі жағдайында қалыптасады. Ол ақшаның барлық тауарлар құнын өлшей алу қабілетін білдіреді және бағаны анықтауда делдал қызметін атқарады. Тарихи тұрғыдан алғанда бұл қызметті ең сенімді түрде өзіндік құны бар ақша, яғни қоғамдық еңбек жұмсалып өндірілетін алтын атқарды.

Идеалды өлшеу

Құнды өлшеу көбіне нақты ақша қозғалысын талап етпейді: тауар бағасы ойша белгіленеді. Тауардың құнын өлшеу оның ақшаға айырбасталуынан бұрын-ақ жүзеге асады.

Баға және сатып алу қабілеті

Тауар құны ақша түрінде көрінгенде ол баға болады. Ақшаның «өз бағасы» болмайды, бірақ ол сатып алу қабілетімен сипатталады.

Құн өлшемі мен баға масштабының айырмашылығы

Құн өлшемі — ақшаның экономикалық қызметі; ол құн заңымен анықталады және мемлекетке тікелей тәуелді емес.
Баға масштабы — құқықтық сипаттағы ұғым; ол мемлекет бекітетін ақша бірлігінің салмақтық/атаулы негіздеріне сүйенеді.

Металл ақша айналысында мемлекет ақша бірлігіне металдың салмақ мөлшерін бекітіп, баға масштабын ұзақ уақыт тұрақты ұстауға ұмтылды. Алайда тарихи даму барысында баға масштабы ақшаның нақты салмақтық мазмұнынан ажырай түсті. Мысалы, фунт стерлинг алғашында күмістің нақты фунты ретінде пайда болған.

ХХ ғасырдың екінші жартысында алтынның ресми бағасын белгілеу тәжірибесі экономикалық мағынасын жоғалта бастады. АҚШ-та бір кезде алтынның трой унциясы (31,1 г) 35 доллар ретінде бекітілгенімен, кейін доллардың девальвациясы және нарықтық өзгерістер бұл арақатынасты тұрақсыз етті. Ямайка валюта реформасының (1976–1978 жж.) нәтижесінде арнайы алтын бағасы мен алтын паритеті жойылды.

Қазіргі жағдайда алтын тікелей тауарларға айырбасталмайды, бағалар алтынмен көрсетілмейді. Осыған байланысты қағаз және несие ақшалар тауар құнын «өлшемейді», тек бұрын өлшенген құнды көрсетеді, өйткені олардың меншікті құны жоқ.

2) Айналыс құралы

Айналыс құралы қызметінде ақша тауарларды өткізудегі делдал болады. Тауар бір қолдан екінші қолға ауысып, соңғы тұтынушысына жеткенше ақша үздіксіз қозғалыста жүреді.

Уақыт пен кеңістік

Сату мен сатып алу бір мезетте әрі бір жерде сәйкес келе бермейді: сатушы басқа тауарды бірден алмауы мүмкін, ал сатып алу басқа нарықта жүруі ықтимал.

Нақты ақша

Бұл қызметті идеалды ақша емес, нақты (қолма-қол) ақша атқарады, өйткені айырбас әрекеті тікелей жүзеге асады.

Ақша белгілері

Айырбас жылдам болғандықтан, тәжірибеде алтынның орнына оны алмастыратын ақша белгілері кеңінен қолданылады.

Айналыстағы ақша саны және инфляция

Айналысқа қажетті ақша мөлшері негізінен өткізілетін тауарлардың бағасы мен көлеміне, яғни бағалардың жиынтық сомасына тәуелді. Бір ақша бірлігі неғұрлым көп мәмілеге қызмет етсе, айналысқа қажетті ақша саны соғұрлым азаяды. Ал ақша массасы тауар массасынан артық болса, бұл құнсыздануға, яғни инфляцияға әкелуі мүмкін.

Тауар қозғалысы мен ақша қозғалысы байланысты болғанымен, әрдайым бір уақытта қабаттаспауы мүмкін. Егер тауар төлем жасалғанға дейін берілсе немесе керісінше болса, ақша төлем құралы қызметіне ауысады.

3) Төлем құралы

Ақша төлем құралы ретінде тек тауар айналысына ғана емес, сонымен бірге қаржы-несие қатынастарына да қызмет етеді. Ақшалай төлемдер бірнеше негізгі топқа бірігеді:

Тауарлар мен қызметтер үшін төлем міндеттемелері
Еңбекақы төлеуге байланысты міндеттемелер
Мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер (салықтар, алымдар)
Банктік қарыздар, мемлекеттік және тұтыну несиелері бойынша борыш
Сақтандыру міндеттемелері
Әкімшілік және сот сипатындағы төлемдер және өзге міндеттемелер

Айналыс құралынан айырмашылығы

Бұл қызметте ақша делдал болмайды, ол сату–сатып алу процесін аяқтайды. Несиеге сатып алу кезінде сатып алушы бірден ақша бермей, борыштық міндеттеме ұсынады; қарыз өтелген сәтте ақша төлем құралы ретінде көрінеді.

Төлем құралы қызметінің дамуы резерв қалыптастыру қажеттігін күшейтеді, яғни ақшаның қорлану және қазына жинау қызметтерімен тығыз байланыста болады. Несиеге сату кеңейсе, қолма-қол ақшаға ағымдағы қажеттілік азаюы мүмкін, бірақ төлем мерзімі жақындаған сайын қарызды жабуға ақшаға сұраныс артады. Егер қандай да бір буында төлем уақытында түспесе, төлемсіздік тізбегі пайда болуы ықтимал (мерзімі өткен берешек, бюджеттік төлемдер, жалақы бойынша қарыз және т.б.).

4) Қорлану және қазына жинау

Ақшаның төлем және айналыс құралы қызметтері ақшалай қорлардың құрылуын талап етеді. Қорлану қажеттілігі Т – А – Т айналымындағы екі актінің — Т – А және А – Т — уақыт жағынан ажырауымен байланысты.

Қазына жинау (тарихи мағына)

Капитализмге дейін байлықты «таза қазына» түрінде, яғни айналыстан тыс ақша ретінде жинақтау кең тарады және экономикалық дамуға айтарлықтай ықпал ете қоймады.

Капитализм жағдайы

Кейін бұл жинақтар несие жүйесі мен қор нарықтары арқылы табыс әкелетін капиталға айнала алады.

Қазына жинауды кім атқара алады?

Толық бағалы ақша (алтын) материалданған құн ретінде байлықтың жалпы өкілі бола алады. Сондықтан классикалық мағынада қазына жинау қызметін толық бағалы (нағыз) ақшалар орындайды. Қазына көбіне алтын монеталар мен құймалар түрінде жиналды.

Металл ақша айналысы кезінде қазына ақша айналысын реттеуші рөл атқарды: тауар айналымы кеңейгенде ақша қазынадан айналысқа шықты, ал тарылғанда қайта қазынаға жиналды. Қазіргі жағдайда қазына бұл функцияны бұрынғыдай толық атқармайды; ол көбіне мемлекеттің сақтандыру қоры ретінде қарастырылады. Мысалы, 1998 жылғы 1 қаңтарда Қазақстан Республикасы Ұлттық банкіндегі монетарлық алтын қалдығы 41 781,1 млн теңгені құрады.

Қорлану (қазіргі форма)

Қағаз және несие ақшалардың меншікті құны болмаса да, олар қорлану қызметін атқарады: ақша уақытша айналыстан шығып, құнын сол формада сақтайды және қажет кезде төлем немесе айналым құралы ретінде қайта айналысқа түсе алады. Бұл, әсіресе, ақша айналысы тұрақты болғанда (инфляция төмен болғанда) тиімді.

Кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және депозиттік шоттарындағы қалдықтар түріндегі ұжымдық қорлану
Халықтың банктегі салымдары, мемлекеттік облигациялар және өзге қаржы құралдары

Несиелік механизм арқылы уақытша бос қаражат банктік қарыздар түрінде қайтадан айналысқа түседі. Осылайша ақша ұлттық табыстың қалыптасуы, бөлінуі және қайта бөлінуі процесінде маңызды дәнекер қызметін атқарады.

5) Дүниежүзілік ақша

Тауар шаруашылығының кеңеюі, шаруашылық байланыстардың интернационалдануы және дүниежүзілік нарықтың қалыптасуы дүниежүзілік ақша қызметінің пайда болуына әкелді. Дүниежүзілік ақша интернационалдық құн өлшемі, халықаралық төлем және сатып алу құралы ретінде қолданылады.

Тарихи эволюция

Бастапқыда бұл қызметті толық бағалы ақша — алтын атқарды. 1867 жылғы Париж келісімі дүниежүзілік ақша ретінде алтынды бекітті. К. Маркстің тұжырымы бойынша, елден тыс жерде ақша «ұлттық киімін шешіп», жалпыға бірдей эквивалент — қымбат металл формасына өтеді.

Дегенмен алтын айналысы кезінде де ағымдағы халықаралық есеп айырысуда жетекші елдердің ұлттық валюталары басым болды. Мысалы, 1913 жылы халықаралық есеп айырысулардың шамамен 80%-ы ағылшын фунт стерлингінде көрсетілген аударым вексельдер арқылы жүзеге асырылды, ал алтын көбіне қалдықты жабуға ғана қолданылды.

1944 жылғы Бреттон-Вудс келісімі доллар мен фунт стерлингке резервтік валюта мәртебесін берді. Кейін СДР (арнайы қарыз алу құқығы) және ЭКЮ (еуропалық есептік бірлік) сияқты жаңа есептесу бірліктері пайда болды. 1999 жылғы 1 қаңтардан бастап Еуропалық одақ елдерінде ортақ валюта — еуро енгізілді.

Қазіргі шектеулер

СДР мен ЭКЮ сияқты есептесу бірліктерінің меншікті құны жоқ, сондықтан олар дүниежүзілік ақшаның барлық функцияларын толық орындамайды. Қатаң мағынада, бұл қызмет алтын нарығындағы операциялар арқылы алтынмен байланысын сақтайды. Сонымен қатар, дүниежүзілік несиелік ақшаның жаңа жобалары ұсынылғанымен, олар әлі толық қалыптасқан нәтижеге айналған жоқ.