Аммофос мочевина
Кіріспе: азот тиімділігі және экологиялық қауіп
Мақтада азоттың пайдалы әсер коэффициентінің жоғары немесе төмен болуы аса маңызды. Тиімділік төмендеген жағдайда сыртқы орта нитраттар мен нитриттердің зиянды қосылыстарымен ластануы мүмкін.
Аммофостың азотын тиімді қолданудың бір жолы — оны нитрификация ингибиторларымен бірге енгізу. Соның ішінде отандық өндірістегі АТГ және КМП препараттары практикалық қызығушылық тудырады.
Неге бұл өзекті?
Азоттың шығындары (газ түрінде ұшу, шайылу) өнімділікке де, су экожүйелеріне де әсер етеді.
Ғылыми негіз
Соңғы жылдары азоттың тұрақты изотоптарын (15N, 14N) қолдану арқылы тыңайтқыш азотының тағдырын дәл бағалау мүмкіндігі артты.
Зерттеу бағыты: мыс (Cu) пен күрделі тыңайтқыштар
Өсімдіктің өсіп-өркендеуін бағалауда негізгі көрсеткіштердің қатарында өсімдік бойы, жеміс бұтағының саны және көсек саны бар.
Бақылаулар мақтаның 3–4 жапырақ кезеңінде, бутондану кезінде және жеміс қалыптасу фазасында жүргізілді. Нәтижелер төмендегі кестеде жинақталды.
Негізгі бақылаулар
- Мыс элементі енгізілген нұсқаларда өсімдік бойының өсуі күшейді: маусымда бақылауда 9,9 см болса, мыс қосылған нұсқаларда 11,4–13,9 см деңгейіне жетті.
- Тамызда жеміс бұтақтарының саны: аммофос құрамында мыс берілгенде 12,2 дана, ал мочевина құрамында мыс берілгенде 14,3 дана болды; бақылауда бұл көрсеткіш 12,2 деңгейінде қалды.
- Көсек санына әсері айқынырақ нұсқа — мыс мочевинамен енгізілген жағдайда: тамыздағы көрсеткіш 7,7 данаға жетіп, бақылаумен салыстырғанда 1,4 көсекке жоғары болды.
- Мыс аммофос құрамында жеміс бұтағына әлсіз әсер етуі мүмкін; бұл мыс пен фосфордың күрделі тұздар түзуімен түсіндіріледі.
Аммофос: қасиеттері және агрохимиялық негіздеме
Аммофос физиологиялық қышқыл тыңайтқыштарға жатады. Фосфордың қалыпты мөлшері енгізілгенде топыраққа аммонийлі азоттың аздаған бөлігі түседі, бұл әрдайым топырақты қышқылдандыра бермейді.
Азот пен фосфордың қатынасы теңгерімсіз болғандықтан, аммофос көбіне фосфорлы тыңайтқыш ретінде қолданылады. Дегенмен оның құрамында екі қоректік элементтің жоғары концентрациясы болғандықтан, қоректік элементтер айналымына әсері жай тыңайтқыштарға қарағанда ерекшелеу.
Әртүрлі типтегі топырақтарда жүргізілген зерттеулер (сұр орманды, қара топырақтың бірнеше типі, сары топырақтар және т.б.) аммофостың тиімділігі жоғары екенін көрсеткен. Карбонатты топырақтарда аммоний фосфаттары дикальций фосфатқа айналуы мүмкін, сондықтан оның әсері приципитатқа жақындап, жай суперфосфатқа қарағанда жоғарырақ болуы ықтимал.
Тәжірибелік дерек
Орталық Азия республикаларында мақтада жүргізілген көптеген егістік тәжірибелер аммофостың жай тыңайтқыштарға қарағанда басымдығын көрсеткен.
Өнімге ықпал
Әдеби деректер бойынша, аммофос есебінен мақта шикізатының өнімі орта есеппен 2,5 ц/га артуы мүмкін (А.В. Петербургский, 1967).
Жылжымалылық
Сары топырақтарда аммофостың фосфор қышқылы жоғары жылжымалылық танытып, тамыр жайылған қабатқа жеңілірек өтеді деген тұжырым бар.
Нитрификация ингибиторлары: АТГ және КМП
Аммофостың катионды бөлігі (NH4+) мен азоттың топырақтағы түрлену жолдары толық зерттелмеген бағыттардың бірі ретінде қарастырылады. Аммофос енгізілгенде азоттың тек газ түрінде жоғалуы ғана емес, сондай-ақ нитрат түрінде тамыр қабатынан шайылуы да мүмкін. Бұл ағынды судың ластану қаупін күшейтеді.
Осыған байланысты азот жоғалуын азайтып, өсімдіктің азотты пайдалану коэффициентін арттыратын шешімдер — ғылыми әрі өндірістік тұрғыдан маңызды.
Әдебиеттен қысқаша шолу
1984–1985 жылдары АТГ және КМП ингибиторларын мочевина құрамына енгізе отырып бірнеше тәжірибелер жүргізілгені көрсетіледі. Н.К. Закревская мен З.Р. Анфимова (1980) арпамен жүргізілген тәжірибелерде нитраттау ингибиторлары (ЦГ, ЦП, АТГ) өнімділікті 2,5–8 ц/га арттырғанын хабарлаған.
Басқа зерттеулерде (Кир Н.И., Педголинская) N-serve, АТГ, КМП ингибиторлары талшықтың технологиялық қасиеттеріне оң ықпал еткені айтылады. Г.М. Смирнов, Э.А. Муравин, С.Д. Базилевич (1986) жеткілікті ылғал жағдайында азоттың шағын мөлшерінде де ингибитор қолдану дәнді дақылдардың өнімін көтеретінін көрсеткен.
Э.А. Муравин және әріптестері (1980) отандық ингибиторлардың нитрификацияны тежеу қабілеті мен тыңайтқыш тиімділігі бойынша шетелдік аналогтардан кем түспейтінін келтіреді; үш жылдық сынақтар өнім сапасын төмендетпей, оң әсер беретінін көрсеткен.
Кесте 1. Мыс элементінің аммофос және мочевина құрамында мақтаның өсіп-өркендеуіне әсері
Өлшем бірліктері: өсімдік бойы — см; жеміс бұтағы және көсек саны — дана
| № | Варианттар | Маусым (бойы) | Шілде (бойы) | Тамыз (бойы) | Тамыз (жеміс бұтағы) | Тамыз (көсек) | Қыркүйек (көсек) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Аммофос + мочевина | 9,9 | 39,4 | 75,6 | 12,2 | 6,3 | 7,5 |
| 2 | Мочевина + аммофос + Cu | 11,4 | 44,2 | 75,3 | 12,3 | 6,3 | 8,0 |
| 3 | Аммофос + мочевина + Cu | 13,9 | 44,6 | 87,2 | 14,3 | 7,7 | 9,0 |
Қорытынды тұжырым
Жалпы алғанда, мыс элементін күрделі тыңайтқыштармен (аммофос, мочевина) бірге қолдану мақтаның өсіп-өркендеуіне және өнім құрылымының қалыптасуына елеулі ықпал етуі мүмкін. Азоттың жоғалуын азайту және оның өсімдікке сіңуін күшейту үшін нитрификация ингибиторларын қолдану бағыты әрі қарай зерттеуді қажет етеді.