Абай өмірбаяны
Қазақ әдебиеттану ғылымы қарқынды дамып келеді. Оның іргелі үш саласы — әдебиет тарихы, әдебиет теориясы, әдебиет сыны. Осы үш саланың ішінде әдебиет тарихын жасау мен жүйелеу жұмысы жаңа дәуір талабына сай жаңаша көзқараспен қайта пайымдалып, тың қарқын алып отыр.
Абайтану — әдебиет тарихындағы ірі арна
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы әдебиет тарихының үлкен бір саласы — Абайтану. Академик Зәки Ахметовтің бағалауынша, абайтану кемеңгер ақынның өмірі мен шығармашылық өнерін, философиялық, қоғамдық, эстетикалық көзқарастарын, қазақ поэзиясындағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесін, сондай-ақ музыкалық мұрасын қамтитын сан салалы зерттеу еңбектерден тұрады.
Алғашқы ізденістер және ғылыми арнаға түсу
Абайдың өмірі мен шығармашылығын зерттеудің алғашқы өнімді кезеңі ретінде А. Байтұрсынов, К. Ысқақұлы, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, І. Жансүгіров, Қ. Жұбанов, Ы. Мұстамбайұлы, Ғ. Тоғжанов секілді әдебиет пен мәдениет қайраткерлерінің мақалалары мен зерттеулерін атауға болады.
М. Әуезовтің шешуші рөлі
Абайтануды дербес ғылым саласы деңгейіне көтерген тұлға — Мұхтар Омарханұлы Әуезов. Әуезов «Абай жолы» эпопеясы арқылы ұлы ақынның алып тұлғасын әлем оқырманына кеңінен танытса, ғылымда да күрделі де жүйелі еңбек атқарды. Оның Абай жөніндегі зерттеулері абайтанудың мызғымас негізі ретінде бағаланады.
Әсіресе 1957 жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрген, М. Әуезовтің басшылығымен әрі тікелей қатысуымен дайындалған Абай шығармаларының екі томдық толық жинағы — абайтану ғылымындағы елеулі табыс. Алдағы уақытта да бұл ғылыми басылым тұрақты негіз ретінде қолданылуы тиіс.
Ғылыми кеңею және жаңа белес
Кейінгі жылдары абайтану көптеген әдебиетшілердің, тілтанушылардың, музыка мамандарының және өзге ғылым салалары өкілдерінің еңбектерімен толыға түсті. Бұл салаға С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, Т. Тәжібаев, Қ. Мұхамедханов, М. Сильченко, Ы. Дүйсенбаев, З. Ахметов, Б. Ерзакович, М. Мырзахметов, Ғ. Есімов, Ж. Ысмағұлов және басқа да ғалымдар салмақты үлес қосты.
Түйін
Идеологиялық қатаң қағидалар тар шеңберінен шығып, қоғамдық ғылымдардың кең құлаш жаюына мүмкіндік туған қазіргі жағдайда абайтану да жаңа деңгейге көтеріле беруі керек. Абай шығармашылығының танымдық, көркемдік, тәрбиелік мәнін жаңа қырларынан терең ашатын еңбектер ғана бұл ғылым саласын байыта түседі.
Абайтанудың қалыптасу логикасы
Абайтанудың тарихы бай, іргетасы мықты ғылым саласы деуге негіз бар. Абайтану — ұлы ақын мұрасын жан-жақты әрі терең зерттеуді мақсат ететін қазақ әдебиеті тарихының маңызды тармақтарының бірі.
Революцияға дейін-ақ Абай мұрасын тану, таныту, насихаттау белгілері көрінгенімен, оны шын мәніндегі ғылыми тұрғыдан бағалау біздің дәуірде орнықты. 1933 жылы М. Әуезов Абайдың тұңғыш ғылыми өмірбаянын жазып, абайтанудың негізін жүйелі түрде қалауға кірісті. Дегенмен 1930-жылдардың соңына дейін жазылған сын мақалалар мен зерттеулерде сол тұстың әдеби-идеологиялық атмосферасына тән тұрпайы социологиялық және компаративистік түсіндірулердің салқыны сезілмей қалған жоқ.
Дереккөздер мен жүйелеу: «Абайтану дәрістерінің дерек көздері»
1997 жылы ХХ ғасырдың ұлы жазушысы Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Мекемтас Мырзахметұлы мен тарих ғылымдарының докторы Ләйла Әуезованың құрастыруымен «Абайтану дәрістерінің дерек көздері» атты еңбек жарық көрді. Бұл кітаптың тарихи маңызы зор: онда Әуезовтің Абай мұрасы туралы ғылыми-зерттеу жұмыстары мен көркем туындыларының, қолжазба нұсқаларының мол қоры жүйеленген.
Кітапта ұсынылған негізгі жүйе
- I.Абай өмірбаяны
- II.Абай шығармаларының текстологиясы
- III.Абай мұрасының рухани көздері
- IV.Абайдың ақындық дәстүрі
- V.Абайтанудың арнаулы курсы
- VI.Баяндамалар, сөздер, пікірлер
- VII.Абайтану жайлы еңбектерге пікірлер
- VIII.«Абай жолы» эпопеясының жазылу тарихынан
- IX.Түсініктемелер. Комментарийлер
Тоғыз бөлімнен тұратын бұл еңбек (орыс және қазақ тілдерінде) абайтанудың әр тарауын дербес бір белес ретінде танытады.
Ғылыми өмірбаян: дерек, тұлға, тағдыр
Абайтанудың өміршең әрі мығым болуы үшін ең алдымен ұлы ақынның өмірі мен ғылыми өмірбаяны дәл әрі дәйекті түзілуі қажет. Бұл жолда М. Әуезов өлшеусіз еңбек етті: әртүрлі деректерді жинап, салыстырып, жүйеге түсіріп, Абайдың ғылыми өмірбаянын жазды.
Өмірбаяннан қысқа деректік үзінді (мазмұндық баяндау)
Абай (Ибраһим) Құнанбаев 1845 жылы бұрынғы Семей облысы, Семей уезі, Шыңғыс болысында дүниеге келген. Шыққан руы — тобықты. Әкесі Құнанбай ел басқару ісіне араласқан, бір кезеңде Қарқаралы округіне аға сұлтан болған. Абай 1904 жылы ең сүйікті, өнерлі ұлы Мағауиядан айырылып, қырық күннен соң өзі де қайтыс болады. Сүйегі ата қыстауы Жидебайға қойылған.
«Абайтанудың арнаулы курсы»: дәуірді тану арқылы ақынды тану
Әуезовтің абайтанудағы маңызды бағыттарының бірі — арнаулы курс. Бұл курста ғалым Абай өмір сүрген дәуірдің ерекшеліктерін, сол уақыттың қоғамдық жағдайын, әкімшілік басқару жүйесін, отарлау үдерістерін талдап, ақын шығармашылығының тарихи-әлеуметтік негіздерін ашуға ұмтылады.
Дәуірдің сипаты
Әуезовтің пайымдауынша, Абайды да өз дәуірі мен қоғамдық жағдай қалыптастырды. ХІХ ғасырдың орта тұсында Қазақстан Ресей империясының әкімшілік жүйесіне толық кірігіп, облыс–уезд–болыс–ауылнай тәртібі орнықты. Сайлау мен басқару тетіктеріндегі тартыс, үстем топтың ықпалы Абай өлеңдерінде сын мен сатира арқылы көрініс тапты.
Зерттеу тәсілі
Дәуірді танып-білмейінше, ақынның ой әлемін, әлеуметтік көзқарасын, шығармаларындағы астарлы мағынаны толық ашу қиын. Сондықтан Әуезов тарихи дерек пен әдеби мәтінді қатар ұстап, Абайдың өмірін де, поэзиясын да біртұтас эволюция ретінде қарастыру қажеттігін алға тартады.
Шығармаларды түсіну: тұтастық және эволюциялық даму
«Абай шығармалары» атты бөлімде Абай туындыларының шығу тарихына, тақырыптық ауқымына, көркемдік табиғатына қатысты байқаулар беріледі. Мұнда негізгі ұстаным ретінде шығармаларды бөлшектеп қана талдамай, жылма-жылғы өсу жолын тұтас эволюция ретінде ашып қарастыру қажеттігі айтылады.
1885–1886 жылдарға қатысты түйінді байқау
1885 жылғы «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» өлеңі ақынның өзіне де, кейінгі ұрпаққа да арналған ойлы өкініш ретінде бағаланады: білімге деген құмарлық пен жауапкершілікті терең сезіндіреді. 1886 жылы Абай ақындық жолға біржола бет бұрып, мол өлең жазып, жас пен кәріге, қоғам тіршілігіне, тәрбие мен мораль мәселелеріне қатысты ойларын кең өрістетеді; табиғат лирикасына да барады. Бұл кезеңнен оның жан-жақты, ірі суреткерлігі айқынырақ танылады.
Әуезов жасаған төрт нұсқалы ғұмырнама және оның контексті
Мекемтас Мырзахметұлы құрастырған «Абайды білмек парыз ойлы жасқа (Ибраһим Құнанбайұлының ғұмырнамасы)» атты оқу құралында Әуезов қаламынан туған Абай өмірбаянының төрт нұсқасы жүйеленіп берілген. Әуезов алғашқы нұсқаны 1933 жылы түзсе, кейін тың деректермен толықтырып 1940 жылы екінші, 1945 жылы (Абайдың 100 жылдығы қарсаңында) үшінші нұсқаны жазған. 1950 жылы төртінші нұсқа дүниеге келген; мұнда сол кезеңнің қоғамдық-саяси ахуалы мен қысым-қаупі де ықпал етпей қалмағанын жоққа шығаруға болмайды.
Алғашқы биограф және дерек жинаудың мәдениеті
Мекемтас Мырзахметұлы Абайдың өмірбаянын білуге ұмтылыс ақын қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай басталғанын атап көрсетеді. Баспасөзде Абайға қатысты арнайы өмірбаяндық деректер беріле бастаған. Бұл саладағы Абайдың тұңғыш биографы — Кәкітай Ысқақұлы. Ол Абайдың немере інісі ретінде ерте жасынан ақын тәрбиесін көріп, орта сырын терең таныған, көптеген шығармалардың жазылу себеп-салдарын жақсы білген, өлеңдердің жазылған жылдарын анықтауға да елеулі үлес қосқан.
Әуезовтің әдістемелік ұстанымы
Әуезов Абай өмірбаянын қалпына келтіруде ең тиімді жолдардың бірі ретінде ауызша сұрау, ақынды көзі көргендердің естеліктерін жинау, жаздырып алу, тарихи дерек көздерін іздестіру әрекетін жүйелі түрде жүргізді. Сонымен бірге ол Абай өлеңдеріндегі әлеуметтік сарындарға сүйене отырып, көптеген құбылыстың ішкі сырын ашуға тырысты. Осындай ғылыми негізде жазылған өмірбаян кейінгі ірі зерттеулерге табан тірер берік іргетас қызметін атқарды.
Әуезов мұрасын ірі салаларға бөле қарастыру
Мекемтас Мырзахметұлының пайымдауынша, үдере дамып отырған абайтанудың негізін қалаған Әуезовтің ұлан-ғайыр еңбегін бір-бірімен тығыз байланыста қарастыра отырып, бірнеше іргелі салаға бөліп талдау қажет. Ол, әсіресе, төмендегі бағыттарды айқындайды:
- Текстология: Абай өлеңдерін жинау, екшеу, толықтыру, тұңғыш толық басылымдарды даярлау, түсініктер жазу және осы саладағы арнайы зерттеулер.
- Ғылыми өмірбаян: ақын замандастарымен тікелей кездесіп, естелік-деректерді жинау, жаздырып алу, тарихи материалдарды іздестіру.
- Арнайы ғылыми зерттеулер: Абайдың әдеби мұрасын кең көлемде талдауға арналған еңбектердің қалыптасуы.
Осы тұғырлар арқылы абайтану тек бір ақын туралы білім жиынтығы емес, ұлттық рухани тарихты, әдеби дамудың заңдылықтарын, тіл мен эстетика эволюциясын танытатын кең өрісті ғылыми салаға айналды.