Дүйсенбаев Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау
Қаржылық жағдайдың мәні
Нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңызы ерекше. Бұл кәсіпорындардың дербестікке ие болуымен, сондай-ақ меншік иелері, қызметкерлер, коммерциялық серіктестер және басқа да контрагенттер алдында өндірістік-кәсіпкерлік қызмет нәтижелері үшін толық жауапкершілік алуымен байланысты.
Қаржылық жағдай ұғымын қарастырмас бұрын, оның мазмұнын нақтылап алу қажет. Арнайы әдебиеттерде бұл ұғым әртүрлі түсіндіріледі.
Әдебиеттегі анықтамалар
Профессор А.Д. Шеремет: кәсіпорынның қаржылық (активтер) жағдайы қаржыны бөлу, пайдалану және оны қалыптастыру көздерімен (меншікті капитал және міндеттемелер, яғни пассивтер) сипатталады.
Профессор Н.А. Русак: кәсіпорынның қаржылық жағдайы қаржы ресурстарын жасау, бөлу және пайдаланумен сипатталады.
Бұл анықтамалар ұғымның барлық қырын толық ашпағанымен, әрқайсысында қаржылық жағдайды дәлірек сипаттауға мүмкіндік беретін маңызды тұжырымдар бар. Қаржылық жағдай бір ғана көрсеткішпен емес, түрлі көрсеткіштерді есептеу және олардың жалпы бағалауға ықпалын талдау арқылы анықталатыны айқын.
Ұсынылатын анықтама
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы — белгілі бір кезеңдегі оның қаржылық тұрақтылығын және шаруашылық қызметін үздіксіз жүргізуі, сондай-ақ қарыз міндеттемелерін уақытылы өтеуі үшін жеткілікті қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсететін кешенді сипаттама.
Қаржы ресурстарының күйі нарық талаптарына сай болып, кәсіпорын дамуының қажеттіліктерін өтей алуы маңызды. Қаржылық тұрақтылықтың жеткіліксіздігі төлем қабілеттіліктің төмендеуіне және дамуға қажет қаржының тапшылығына әкелуі мүмкін. Ал артық қаржы ресурстары да тиімсіз: ол айналымды баяулатып, артық қорлар мен резервтер арқылы шығындарды өсіреді.
Қаржылық жағдайды талдаудың мақсаты мен міндеттері
Нарықтық экономикада қызмет ететін кәсіпорындар үшін қаржылық жағдайды талдаудың басты мақсаты — ағымдағы жағдайға баға беру, оның өзгерісін анықтау және басқарушылық шешімдер үшін негіз қалыптастыру.
Бағалау және динамика
- Қаржылық жағдайды бағалау және есепті кезеңдегі өзгерістерді анықтау
- Баланс өтімділігін талдау
- Қаржылық тұрақтылық пен төлем қабілеттіліктің абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерін есептеу
Құрылым және сәйкестік
- Активтер мен олардың қалыптасу көздерінің сәйкестігін зерттеу
- Активтер мен міндеттемелер құрылымын талдау
- Айналым капиталы көлемін, оның өсуі/кемуін және ағымдағы міндеттемелермен арақатынасын анықтау
Тәртіп және айналым
- Қаржы-есеп айырысу және несие тәртібін сақтау деңгейін бағалау
- Ағымдағы активтердің айналымын талдау (дебиторлық берешек, қорлар)
- Іскерлік белсенділік көрсеткіштерін анықтау
Табыстылық және болжам
- Кәсіпорынның табыстылығын бағалау
- Табыстылықтың салыстырмалы көрсеткіштерін және олардың өзгерісіне әсер ететін факторларды есептеу
- Қаржылық тұрақтылықты қысқа және ұзақ мерзімде болжау, қаржылық стратегияны айқындау
Қаржылық талдаудың орны және кәсіпорын қызметінің байланысы
Қаржылық жағдайды талдау кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдаудың қорытындылаушы кезеңі болып саналады. Ол үш негізгі сатыны қамтиды: жабдықтау, өндіріс және өткізу. Бұл кезеңдердің жиынтығы коммерциялық, өндірістік және қаржылық қызметті құрайды.
Қаржылық қызмет нені білдіреді?
Кәсіпорынның қаржылық қызметі — қызмет нәтижесінде меншікті және тартылған капиталдың көлемі мен құрылымына әсер ететін үдерістер жиынтығы. Ол қаржы ресурстарының жүйелі түсуін және тиімді пайдаланылуын, есеп айырысу мен несие тәртібін сақтауды, сондай-ақ меншікті және қарыз қаражаттарының оңтайлы арақатынасын қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.
Кәсіпорынның қаржылық, өндірістік және коммерциялық қызметтері өзара тығыз байланысты және бір-біріне тәуелді. Қаржылық қызметтің нәтижелілігі көбіне өндіріс пен сатудың көрсеткіштерімен айқындалады: төлемдердің уақытылы түсуі, өнімді өткізу көлемі, сұранысты ұстап тұру, өнім сапасының талапқа сай болуы және өндірістің ырғақтылығы маңызды рөл атқарады.
Оң әсер
Жоғары сапалы өнімді үздіксіз өндіру және өткізу қаржылық ресурстардың қалыптасуына оң ықпал етеді, нәтижесінде кәсіпорынның төлем қабілеттілігі мен тұрақтылығы күшейеді.
Тәуекелді байланыс
Өнім сапасының төмендеуі немесе өткізудегі қиындықтар ақша қаражаттарының түсуін тежейді. Ал ақша тапшылығы материалдық ресурстар жеткізілуінің үзілуіне және өндіріс процесінің тоқтауына әкелуі мүмкін.
Шығындар көлемі өндіріс процесінің тиімділігіне тәуелді. Тиімділік жоғары болған сайын кәсіпорын ресурстарды, соның ішінде қаржы ресурстарын азырақ жұмсап, өткізу көлемін сақтай алады. Керісінше, шикізат пен материалдар нормасының өсуі, еңбек өнімділігінің төмендеуі, ресурстарды артық пайдалану және өндірістік емес шығындар қосымша қаржы қажеттілігін тудырады.
Қорытынды тұжырым
Кәсіпорынның қаржылық қызметінің қалыпты болуы өндірістің үздіксіздігін қамтамасыз етеді, төлем қабілеттіліктің кепіліне айналады және белгіленген мақсаттарға қол жеткізу үшін қажетті жағдай қалыптастырады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Абдильдина. Экономика предприятия.
- М.С. Абрютина, А.В. Грачев. Анализ финансово-экономической деятельности предприятия. 2-басылым. Москва, 2000.
- Бисенгазиев. Кәсіпкерлік негіздері. Алматы, 2003.
- М.И. Баканова, А.Д. Шеремет. Экономический анализ. Москва: Финансы и статистика, 2001.
- Ф.К. Беа, Э. Дихтл, М. Швайтцер. Экономика предприятия. Москва: Инфра, 2002.
- В.Я. Горфинкель, В.Я. Швандар. Экономика предприятия.
- Г.У. Джолдасбаева. Кәсіпорын экономикасы. 2003.
- Дүйсенбаев. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау.
- Н.П. Любишун. Анализ финансово-экономической деятельности предприятия. 2004.