Әлихан Бөкейхановтың өмiрi мен қызметi туралы алғашғы зерттеулер қатарына, Қазан төңкерісiне дейiнгi мерзiмдi баспасөзде жарияланған бiрлi - жарым мақалаларды жатғызуға болады
Әлихан Бөкейханов туралы зерттеулердің қалыптасуы
Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен қызметі туралы алғашқы пайымдаулар Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімді баспасөзде жарияланған азын-аулақ мақалалардан басталады. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, ұлттық қозғалыс қайраткерлерінің барлығына тән жағдай ретінде, Әлихан Бөкейханов туралы тарихи шындық тұрғысынан арнайы зерттеу жүргізуге ұзақ уақыт бойы тыйым салынды.
Азамат соғысы аяқталған тұстан бастап 1920-жылдардың ортасына дейін жазылған еңбектер (естеліктер, партиялық баспасөз материалдары, жекелеген зерттеулер) кейінгі кезеңдермен салыстырғанда біршама объективті болды. Бұл жұмыстарда Әлихан Бөкейханов қатысқан қозғалысқа байланысты, билігі әлі толық орныға қоймаған большевиктік өкіметтің және жаңа тәртіпке қызмет етуді таңдаған ұлт зиялыларының бастапқы саяси бағалары көрініс тапты.
Ерте кезеңдегі маңызды дерек
Сол кезеңдегі ең мәнді дүниелердің бірі — Алаш қозғалысының жетекшілерінің қатарындағы Ахмет Байтұрсыновтың «Революция және қырғыздар» атты мақаласы. Онда патша заманынан бері отарлық билікке қарсы күрескен қазақ интеллигенциясы өкілдерінің (Мұхамеджан Тынышбаев, Әлихан Бөкейханов және басқалар) ұстанымдары арқылы қозғалыстың пайда болу себептері мен 1917 жылғы төңкерістер тұсындағы тарихи ахуал сараланады.
Мақалада елді большевиктік анархиядан сақтау ниетімен құрылған уақытша Алашорда үкіметі, оның азамат соғысы жылдарындағы қызметі және билікке таласқан түрлі орыс саяси құрылымдарымен (Уақытша үкімет, Уақытша Сібір үкіметі, Құрылтай жиналысы мүшелері комитеті, А.В. Колчак үкіметі және т.б.) байланысы туралы да сөз болады.
Кеңестік идеология және Алаш тақырыбының шектелуі
1920-жылдардың соңынан бастап Алаш қайраткерлеріне төнген қатер күшейді. Сталиндік ойлау жүйесі «Партия тарихының қысқаша курсы» шыққаннан кейін тарих ғылымында берік орнығып, Алаш қозғалысын және тұтас Түркістан өлкесіндегі азаттық үшін күрес тарихын жазудың бағытын түбегейлі өзгертті.
Негізгі идеологиялық тұжырым
Большевиктік басылымдарда Әлихан Бөкейханов пен Мұхамеджан Тынышбаев бастаған қазақ интеллигенциясының қызметі «реакциялық», ал бұқара халық мүддесіне «сатқындық» ретінде түсіндірілді. Мұндай ұстаным ғылыми талдаудың орнына саяси айыптауды алға шығарды.
Эмиграциядағы алаштықтарды танудағы еңбектер
Алаш қайраткерлерінің тағдырын, әсіресе шетелге қоныс аударуға мәжбүр болған алаштықтардың өмірі мен қызметін танып-білуде Хасен Оралтайдың еңбектерінің орны ерекше. Дегенмен бұл зерттеулердің даулы тұстары да бар.
Пікірталас тудыратын тұстар
- Автордың «Алаш» партиясының тарихын 1905 жылдан бастауын ғылыми тұрғыдан біржақты деп бағалауға болады.
- «Қазақ» газетімен қатар «Айқап» және «Қазақстан» басылымдарын белгілі бір ұйымның органы ретінде көрсетуімен келісу қиын.
- Бұл басылымдардың ұлт-азаттық қозғалыстың үні болғаны рас, алайда оларды нақты саяси ұйымның ресми органы деп айту дәлелді негізді қажет етеді.
1980-жылдардың соңы: зерттеудегі жаңа кезең
Қазақ демократиялық интеллигенциясының ХХ ғасыр басындағы қоғамдық-саяси қызметін зерттеудегі жаңа кезең 1980-жылдардың соңында басталды. Бұған бүкіл Кеңес Одағын қамтыған қайта құру үдерісі, сондай-ақ тоталитарлық жүйенің құрбаны болған қазақ мәдениеті мен ғылым қайраткерлерінің мұрасын қайта қарауға арналған комиссия шешімдері ықпал етті.
Соның нәтижесінде сталиндік қуғын-сүргін құрбаны болған қазақ зиялыларының шығармашылық мұрасы 1988 жылдан бастап қайта жарық көре бастады. Бұл кезеңде зиялылардың қоғамдық-саяси қызметі баспасөздегі талқылаулардың, «дөңгелек үстелдердің» өзекті тақырыбына айналды.
Жаңа методологиялық бағыт
Қазақ ұлт-азаттық қозғалысын бүгінгі қоғамдық сұранысқа сай зерттеуде М.Қ. Қозыбаев еңбектерінің маңызы айрықша. Ол бұл мәселені ескі «ұлы державалық» мүдде тұрғысынан емес, ұлттық ерекшелік пен мүддеге және жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделген жаңа теориялық деңгейде қарастыру қажеттігін көрсетті.
Сонымен бірге интеллигенция тарихын кең хронологиялық ауқымда, нақты деректік негізде зерттеуді қолдайтын еңбектер көбейе бастады. Кеңестік кезеңдегі шектеулерді қалыпты құбылыс ретінде қабылдаған көзқарастарды Х. Бабажанов сияқты зерттеушілер орынды сынға алды. Тарихнама да біртіндеп жүйеленіп, осы бағыттағы еңбектердің жарық көруі жаңа деңгейдің қалыптасқанын аңғартты.
Деректік негіз: мұралар мен баспасөз материалдары
Соңғы онжылдықтарда зерттеушілер ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының шығармашылығына қатысты мол жаңа материалдар қорын айналымға енгізді. Бұлар — Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Міржақып Дулатов, Мұхамеджан Тынышбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мәшһүр Жүсіп Көпеев және басқа да тұлғалардың еңбектері.
Әлихан Бөкейханов еңбектерін жариялау тәжірибесі
Әлихан Бөкейханов шығармалары жинағына «Қазақ» газеті мен өзге басылымдарда жарияланған мақалалары енгізіліп, материалдар мақалалар мен зерттеулер (1913–1917), сол жылдардағы рецензиялар мен аудармалар, сондай-ақ оған қатысты құрмет көрсету сипатындағы хабарламалар болып топтастырылды.
Бұл жарияланымдар бұрын араб қарпімен шыққан түпнұсқа мұраны қазіргі графикада оқуға мүмкіндік беріп, ғалымның мүдде кеңдігін және интеллектуалдық әлеуетін тереңірек тануға жол ашты. Құрастырушы бұрын ғылыми айналымға түсе қоймаған мұрағат құжаттарын да едәуір пайдаланып, тұлғаның өмірі мен қызметіне кіріспе мақала ұсынды.
Автономия мәселесін түсіндірудегі жаңа пайым
Жинақта көтерілген маңызды тақырыптардың бірі — Алашорда мен Қоқан автономиясы мәселесін түсіндіру. Ә. Бөкейханов Түркістанда жарияланған автономия мен сайланған Түркістан уақытша үкіметін өлкенің байырғы халқының саяси өзін-өзі басқаруының жаңа органдары ретінде бағалаған.
Мерзімді баспасөз — тарихи деректің өзегі
Қазақстанның жергілікті мерзімді баспасөзінде де тарихи материалдар аз емес. Алғашында орыс тіліндегі, кейін қазақ тіліндегі газеттер, альманахтар мен жинақтар айналасына саны шағын болса да ықпалды зиялылар топтасты.
ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде «Туркестанские ведомости» (1870–1882) және «Акмолинские областные ведомости» (1888–1902) газеттерінде қазақ тіліндегі қосымшалар шығару жолға қойылды. Ал қазақ тіліндегі ірі басылымдардың бірі — «Айқап» журналы (1911–1915). Журнал жаңалық пен озық қадамды қолдап, шаруашылықтың жаңа нысандарын және тауар-ақша қатынастарын дамытуды насихаттады. Онда Мұхамеджан Сералин, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Спандияр Көбеев, Бақытжан Қаратаев, Жансұлтан Сейдалин, Ғазиз Мұсағалиев және өзге авторлар тұрақты жазды.
«Қазақ» газеті және ХХ ғасыр басындағы қоғамдық күн тәртібі
1913 жылдың ақпанынан 1918 жылдың күзіне дейін Орынборда шыққан «Қазақ» газеті таралымы жағынан «Айқаптан» да ауқымды болды. Бас редакторы — Ахмет Байтұрсынов, баспагері — Мұстафа Оразаев. Газет бетіне Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, М. Тынышбаев, Ш. Құдайбердиев және басқа да қаламгерлер үзбей жазып тұрды.
Талқыланған тақырыптар ауқымы
Газетте Дума мен қазақтар, соғыс және заң жобалары, қоныстанушылар саясаты, жер мәселесі, шаруашылықтағы өзгерістер, денсаулық сақтау, індеттер (оба), білім беру, бастауыш мектептің қажеттіліктері, оқу уақыты, солдат мәселесі сияқты кең ауқымды проблемалар көтерілді. Бұл «Қазақ» газетінің мүддесі сан қырлы болғанын және ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының ішкі-сыртқы тіршілігіне қатысты өміршең сұрақтарға жауап іздегенін көрсетеді.
Қорытындысында, «Қазақ» газетінің материалдары қазақтардың шаруашылық, мәдени, рухани және әлеуметтік-саяси тарихы үшін аса бай дерек көзі болып табылады.