Қылмыс құрамының түсінігі және маңызы туралы қазақша реферат
Қылмыстық заң қылмыстың жалпы түсінігін айқындайды, ал Ерекше бөлімде нақты қылмыстар баптар бойынша жеке-жеке көрсетіледі. Дегенмен заң мәтінінде «қылмыс құрамы» ұғымы тікелей ашылып берілмейді — бұл түсінікті қылмыстық құқық теориясы жүйелейді.
Қылмыс құрамы — қоғамға қауіпті іс-әрекетті қылмыстық заң бойынша нақты бір қылмыстың қатарына жатқызуға мүмкіндік беретін объективтік және субъективтік жақтардан тұратын элементтер мен олардың белгілерінің жиынтығы.
Қылмыс құрамының түсінігі және жүйелік сипаты
Қылмыс құрамы — өзара байланысқан элементтерден тұратын жүйе. Кез келген жүйе сияқты, оның да тұтастығы белгілі бір міндетті бөліктердің бар болуына тәуелді: егер қосымша жүйелердің кемінде біреуі болмаса, тұтас жүйе де болмайды, яғни қылмыс құрамы толық қалыптаспайды.
Бұл контексте қылмыс құрамының элементтері деп қылмыс құрамын құрайтын бастапқы компоненттер түсініледі. Әрбір элемент өзіне тән объективтік және субъективтік белгілер арқылы сипатталады.
Қылмыс құрамының төрт элементі
Объект
Қылмыстық қол сұғушылық бағытталған қоғамдық қатынастар, құндылықтар немесе мүдделер.
Объективтік жағы
Іс-әрекет (не әрекетсіздік), оның тәсілі, салдары, уақыты, орны және басқа сыртқы белгілер.
Субъект
Қылмыстық жауаптылыққа тартылатын тұлға (жасы, есі дұрыстығы және өзге шарттар).
Субъективтік жағы
Кінә нысаны (қасақаналық немесе абайсыздық), мақсат, ниет сияқты ішкі психикалық қатынастар.
Мысал: бөтен мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру
Бөтен мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру (187-бап) құрамын сипаттайтын белгілердің өзегі мыналарды қамтиды: бөтен мүлікке қол сұғу, мүлікті жою немесе бүлдіру, қасақаналық, ал ауырлататын жағдайда — жауаптылық жасы ретінде 14 жас мәселесі туындайды.
Маңызды қағида: көрсетілген белгілердің біреуі жоқ болса, бұл бап бойынша қылмыс құрамы жоқ. Мысалы, бөтеннің мүлкі абайсызда бүлінсе немесе жойылса, қасақаналық болмағандықтан 187-бап қолданылмайды; әрекет басқа құрам бойынша бағалануы мүмкін.
Ерекше бөлім диспозициясы және Жалпы бөлім нормалары
Әрбір қылмыс құрамының белгілері тек Ерекше бөлім баптарының диспозициясында ғана емес, қылмыстық заңның өзге нормаларында да көрініс табады. Диспозиция әдетте қылмысты басқа құрамдардан ажырататын ерекшелендіруші белгілерді береді, ал барлық қылмыстарға ортақ немесе қылмыстар тобына тән жалпы белгілер Жалпы бөлімде бекітіледі.
Мысал: ұрлық құрамының диспозициясы
Қылмыстық кодекстің 175-бабында ұрлықтың негізгі белгісі ретінде бөтен мүлікті жасырын түрде ұрлау көрсетіледі. Ал субъект, кінә нысаны сияқты жалпы белгілер сәйкесінше Жалпы бөлім нормаларымен айқындалады (мысалы, 15 және 20-баптар).
Дәл осы «жасырын түрде» деген белгі ұрлықты тонаудан ажыратуда шешуші рөл атқарады.
Түрлік белгілер: неге бәрі бірдей құрамға кірмейді?
Нақты қылмыс жасалған кезде жағдайлар мен сипаттамалар көп болуы мүмкін, бірақ олардың барлығы қылмыс құрамына кірмейді. Құрамға мұқият іріктелген түрлік белгілер ғана енгізіледі.
Түрлік белгі деген не?
Түрлік белгі — қылмыстарға ортақ, олардың қоғамға қауіптілігі мен құқыққа қайшылығын білдіретін міндетті белгілер жиынтығының нақты көрінісі. Түрлік белгі болмаса, қылмыс құрамы да қалыптаспайды.
Құрамнан тыс қалатын белгілер
Тек жекелеген жағдайға тән, қылмысты саралауға әсер етпейтін деректер (мысалы, ұрланған заттың нақты түрі: ақша, зат, құжат және т.б., немесе ұрлықтың нақты уақыты) әдетте қылмыс құрамына енгізілмейді.
Ұрлық пен тонауды ажырату
Ұрлықтың түрлік белгісі — жасырын түрде алу. Егер бөтен мүлікті алу жасырын емес, ашық түрде жүзеге асырылса, онда ұрлық емес, басқа қылмыс құрамы — тонау туралы мәселе туындайды.
Құрамның баптарда берілуі: бір бап — бір немесе бірнеше құрам
Қылмыс құрамы бір ғана қылмыстық-құқықтық нормада, яғни бір бапта көрсетілуі мүмкін (мысалы, 314-бап — қызметтік жалғандық). Сонымен бірге бір баптың ішінде қылмыстың қауіптілік дәрежесіне қарай бірнеше құрам қарастырылатын жағдайлар да бар.
Мысал: 308-баптағы бірнеше құрам
308-бапта билікті немесе қызметтік өкілеттілікті асыра пайдаланудың қауіптілік деңгейіне қарай үш құрамы берілуі мүмкін: бірінші бөлігінде — жай түрі, екінші және үшінші бөліктерінде — ауыр немесе аса ауыр түрлері.
Аяқталған қылмыс, оқталу және қатысу
Ерекше бөлім баптарында көбіне аяқталған қылмыстар немесе орындаушы тікелей жүзеге асырған әрекеттер сипатталады. Алайда алдын ала әрекеттерде (оқталу) немесе қылмысқа қатысушылардың (ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесуші) әрекеттерінде сол қылмыстың барлық белгілері толық көрінбеуі мүмкін.
- Зорлауға оқталуда зорлап жыныстық қатынас жасау фактісі орын алмауы мүмкін.
- Кісі өлтіруге оқталуда зардап — адам өлімі — болмауы мүмкін.
Бұл жағдайлар қылмыс құрамы мүлде жоқ дегенді білдірмейді. Мұндайда құрам Ерекше бөліммен қатар Жалпы бөлімнің тиісті нормаларына сүйене отырып белгіленеді. Мысалы, зорлауға оқталу кезінде әрекет 120 және 24-баптар арқылы саралануы мүмкін.
Қылмыс құрамының заңдылықты қамтамасыз етудегі маңызы
Қылмыс құрамының рөлі заңдылықты сақтау мен нығайтудың өзегінде тұр. Заңдылықты қатаң сақтау және бұлжытпай жүзеге асыру — тәуелсіз мемлекеттің нығаюының негізгі шарттарының бірі. Бұл қағиданы қамтамасыз ету құқық қорғау органдары қызметкерлерінің жауапты міндеті, әрі азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын іске асырудың маңызды кепілі.
Қылмысты саралау дегеніміз не?
Қылмысты саралау — адамның қоғамға қауіпті іс-әрекетін Қылмыстық кодексте көзделген нақты қылмыс құрамының белгілері бар бапқа дәлме-дәл жатқызу. Егер іс-әрекет нақты құраммен толық қамтылса, саралау дұрыс деп танылады.
Саралау кезінде іс-әрекеттің тиісті бапқа, бап бөліктеріне және тармақтарына сәйкестігі нақты көрсетілуі керек. Егер бірнеше қылмыс құрамы анықталса, саралау бірнеше бап бойынша жүргізіледі.
Дұрыс сараламаудың салдары
Қылмысты дұрыс сараламау заңдылықты бұзуға әкеледі және қылмысқа қарсы күрес жүргізетін органдардың беделіне нұқсан келтіруі мүмкін. Сондықтан істің мән-жайын жан-жақты зерттеу, құқықтық бағалауды дәл қою және қылмысты қылмыс еместен немесе соған ұқсас басқа құрамдардан ажырататын белгілерді анықтау қажет.
Құқықтық мемлекет қағидасы
Құқықтық мемлекетте, егер адамның іс-әрекетінде қылмыс құрамы жоқ болса, ол қылмыстық жауаптылыққа тартылмауға және жазаланбауға тиіс. Қылмыстық жауапқа және жазаға тек қана қылмыстық заңда көрсетілген қоғамға қауіпті іс-әрекетті қасақана немесе абайсызда жасаған кінәлі адам ғана тартылады.