Шартты рефлекстерінің шартсыз рефлекстерден айырмалары туралы қазақша реферат
Шартты және шартсыз рефлекстердің айырмашылықтары
Рефлекстер — организмнің сыртқы және ішкі әсерлерге беретін жауап реакциялары. Олар екі үлкен топқа бөлінеді: шартсыз (туа біткен) және шартты (жүре пайда болатын) рефлекстер. Төменде осы екеуінің негізгі айырмашылықтары жүйеленіп берілген.
Шығу тегі және тұрақтылығы
Шартсыз рефлекстер туа пайда болады, тұқым қуалайды және салыстырмалы түрде тұрақты. Шартты рефлекстер жеке организмнің тіршілік ету барысында қалыптасады, тұқым қуаламайды және тұрақтылығы төменірек.
Қалыптасу жылдамдығы
Орталық жүйке жүйесі жеткілікті дамыған жағдайда, шартсыз рефлекс белгілі тітіркендіргіш алғаш рет (тіпті бір-ақ рет) әсер еткенде-ақ байқалуы мүмкін. Мысалы, жаңа туған баланың аузына тамақ түскенде сілекейдің бөлінуі — шартсыз рефлекс.
Ал шартты рефлекстер бірден қалыптаспайды: олар белгілі жағдайлардың қайталануына байланысты біртіндеп үйрену (дағдылану) арқылы орнығады.
Негізгі тетігі: дайын доға және жаңа байланыс
Шартсыз рефлекстің дайын рефлекторлық доғасы болады. Шартты рефлекстің пайда болуы үшін ми қыртысында шартты байланыс деп аталатын жаңа жүйкелік байланыс құрылуы керек. Соның нәтижесінде бұрын болмаған жаңа рефлекторлық доға тұйықталады.
Рефлекторлық доғаның құрылысы
Шартсыз рефлекс доғасы
- Рецептор
- Кондуктор (қозуды өткізетін жүйе: сезгіш, аралық және қозғалтқыш нейрондар)
- Эффектор
Шартты рефлекс доғасы
- 1-звено: Анализатор — тітіркендіргішті қабылдап, сапалы түйсік (сезімдік өңдеу) қалыптастырады
- 2-звено: Тұйықтағыш (замыкатель) — өзгермелі бөлік; анализатор жасушаларын эффекторды қамтамасыз ететін жүйке жасушаларымен байланыстыратын жүйке жолдары
- 3-звено: Эффектор
Түрлік және жеке ерекшелік
Шартсыз рефлекстер түрлік сипатқа ие, яғни сол түрдің барлық өкілдеріне ортақ. Шартты рефлекстер — дараның өмір тәжірибесінде қалыптасатын жеке бейімделу нәтижесі.
Дегенмен сыртқы ортаның кейбір факторлары ұзақ уақыт өзгеріссіз қайталанатын жағдайда, бастапқыда жеке қалыптасқан кейбір тұрақты шартты рефлекстер біртіндеп тұқым қуалайтын сипат алып, шарттыдан шартсызға ауысуы мүмкін деген көзқарас бар.
Мысал
Жұмыртқадан жаңа шыққан балапандардың ұя дірілдегенде ауызын ашуы: ана құс ұшып келіп ұяға қонғанда ұя шайқалып, бұл құбылыс көбіне дәл тамақтандырудың алдында қайталанады. Нәтижесінде уақыт өте келе «ұя дірілі → ауыз ашу» байланысы тез қалыптасатын шартты қоректік рефлекс ретінде орнығады; кейін мұндай жауаптың тұқым қуалайтын деңгейге ауысуы мүмкін деп түсіндіріледі.
Ми құрылымдарымен байланысы
Шартты рефлекстер мидың жоғары бөлімдерімен, әсіресе үлкен ми сыңарларының қыртысымен тығыз байланысты. Ал шартсыз рефлекстердің доғасы мидың төменгі бөлімдері арқылы да жүзеге аса алады.
Үлкен ми сыңарлары қыртысы жақсы дамыған жануарларда шартты рефлекстердің жасалуы үшін осы бөлімнің болуы міндетті. Мысалы, иттің ми қыртысын алып тастаса, оның шартты-рефлекстік әрекеті толық тоқтайды: ит иесін танымайды, басқа жануарларға (тіпті мысыққа да) мән бермейді, сипағанда қорғаныш реакциясын көрсетуі мүмкін, ал алдына қойылған тамаққа ұмтылмайды. Соның салдарынан ол сыртқы ортаның өзгерістеріне бейімделу қабілетін жоғалтады.
Қорытынды
Шартсыз рефлекстер — организмнің туа біткен, тұрақты және тұқым қуалайтын жауаптары; ал шартты рефлекстер — тәжірибе арқылы қалыптасатын, ми қыртысында жаңа байланыстардың түзілуіне сүйенетін бейімделгіш механизм. Осы айырмашылықтарды түсіну жүйке жүйесінің жұмысы мен мінез-құлықтың қалыптасу заңдылықтарын дұрыс талдауға мүмкіндік береді.