Салалас құрмаластар
Құрмалас сөйлемдерді жіктеудің негізі: салалас пен сабақтас
Құрмалас сөйлемдерді салалас және сабақтас деп бөлу көбіне тұлғалық принципке сүйенеді. Алайда бұл тұжырым бірден орныға қойған жоқ: қай сөйлемдер салаласқа, қайсысы сабақтасқа жататыны туралы ғылыми ортада едәуір пікірталас болды.
Пікірталастың өзегі
Ертеректегі ұстанымды негізге алған зерттеушілер (С. Жиенбаев, Н. Сауранбаев, Ғ. Бегалиев, Қ. Жұбанов) көсемшенің –ып, –іп, –п тұлғасымен келген құрылымдарды салалас құрмаласқа жатқызды. Н. Сауранбаев мұндай құрылымдарды «іргелес сабақтас», ал С. Аманжолов «үлестес сабақтас» деп атаған. Қ. Есенов оларды «ерекше құбылыстағы сөйлемдер» деп сипаттап, негізгі өлшем ретінде бағыныңқы бөліктің тиянақсыз тұлғасын алға тартады және мұндай сөйлемдер қазіргі қазақ тілінде сабақтас құрмаластар құрамында қарастырылатынын айтады.
А. Ысқақов ұстанымы: баяндауыш тұлғасы — негізгі өлшем
Профессор А. Ысқақовтың «Құрмалас сөйлем мәселелері» мақаласында салалас пен сабақтасты ажыратуда негізгі белгі ретінде екі жай сөйлемді байланыстыратын баяндауыштың тұлғасы алынады. Осы негізде ол «Омар кітап оқып, Жамал хат жазып отыр» тәрізді құрылымдарды салалас деп ұғынуға қарсы шығып, бұларды сабақтас құрмалас деп дұрыс түсіндіреді. Дәлелі — бағыныңқы компонент баяндауышының тиянақсыз тұлғада тұруы.
Ә. Хасенов және салалас ішіндегі атаулар
Профессор Ә. Хасенов «Салалас құрмалас сөйлемдер және олардың тыныс белгілері жөнінде» мақаласында іліктес салалас деп аталып жүрген сөйлемдерді түсіндірмелі салалас деп атауды ұсынады.
Мысал
Маған жаңа арман пайда болды: ол — наградты ақтау жолындағы арман еді.
М. Томанов пікірі: «тең байланыс» анықтамасының шектеулілігі
М. Томанов «өзара тең дәрежеде байланысқан сөйлемдер тобын салалас құрмалас дейміз» деген анықтаманың өзіне күмән келтіреді. Ол кейбір құрылымдардың бұл анықтамаға сыймайтынын көрсетіп, салалас құрмаласты тұрақты принципке сүйеніп анықтау мәселесі толық орнықпағанын айтады.
Сондай-ақ, егер өзара тең байланысқан, бірақ негізінен интонация арқылы ұласқан сөйлемдерді салалас деп танысақ, баяндауышында сұраулық шылауы бар немесе көсемше тұлғалы (–ып, –іп, –п) құрылымдарды бірден салаласқа енгізуге болмайтынын ескертеді. Себебі мұндайда алғашқы компонент кейінгі компонентке бағынышты болуы мүмкін.
Екі негізгі ұстаным
Осылайша, қазақ тіл білімінде салалас пен сабақтасты айқындауда екі түрлі негіздің айналасында пікірталас қалыптасты:
- Компоненттердің мағыналық қатынасы.
- Компонент баяндауыштарының тұлғалық белгісі.
2.1. Салалас құрмаластар
Салалас пен сабақтастың айырмашылығы олардың компоненттерінің құрмаласу тәсілінен, мағыналық байланысынан, интонациялық сипаты мен синтаксистік қатынастарынан, әсіресе баяндауыш формасынан айқын көрінеді. Салалас құрмаласта баяндауыштар, әдетте, тиянақты болады.
Салалас
Жақсының жақсылығын айт, нұры тассын.
Сабақтас
Сын түзелмей, мін түзелмейді.
Салалас пен сабақтастың негізгі айырмашылықтары
- Баяндауыш тұлғасы: салаласта компонент баяндауыштары тиянақты формада айтылады; сабақтаста алдыңғы компоненттер тиянақсыз болып, тек соңғысы тиянақты болады.
- Синтаксистік қатынас: салаласта баяндауыштар тең дәрежеде, теңдік қатынаста байланысады; сабақтаста бағыныңқы компонент баяндауышы басыңқыға бағына байланысады.
- Интонация: салаласта жай сөйлемнен кейінгі кідіріс салыстырмалы түрде тиянақты; сабақтаста компоненттер арасындағы интонация тиянақсыз, әлсіз келеді.
- Қиысу: салаласта баяндауыштар өз бастауыштарымен қиыса байланысады; сабақтаста бағыныңқы компонент баяндауышы басыңқымен қиыспайды (тәуелдену, меңгерілу секілді қатынастар басым).
- Байланыстырушы құралдар: салаласта көбіне жалғаулық шылаулар қолданылады; сабақтаста септеулік шылаулар мен тұлғалық көрсеткіштер жиі қатысады.
- Тәуелділік дәрежесі: салаласта 1-компонент 2-компонентке салыстырмалы түрде тәуелсіз; сабақтаста бағыныңқы компонент көбіне басыңқының белгілі бір мүшесін нақтылап, тұрлаусыз мүше қызметіне жақындайды.
Салалас түрлерін топтастыру: дәстүр мен қазіргі жүйе
Салалас құрмаластың түрлерін саралауда да әртүрлі пікірлер болған. Мысалы, А. Байтұрсынов салаластарды бес түрге бөледі: жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы. Ал Қ. Жұбанов ұсынған топтама қазіргі қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем түрлерін жіктеуге негіз болды: ыңғайлас, ереуіл, талғама, себеп–салдар, шарт–жағдай салаластар.
Н. Сауранбаев сипаттаған іргелес салаластар қазіргі жүйеде көбіне жалғаулықсыз салалас ретінде қарастырылады.
Жасалу жолдары мен байланысу тәсілдері
Жасалу жолына қарай
- Жалғаулықты салалас
- Жалғаулықсыз салалас
Байланысу тәсіліне қарай
- Жалғаулықты
- Жалғаулықсыз (іргелес)
- Ауыспалы
Жалғаулықты салаластардың компоненттері өзара жалғаулық шылаулар арқылы байланысады. Қазіргі қазақ тілінде олардың негізгі мағыналық топтары ретінде ыңғайлас, қарсылықты, себептік, шартты, талғаулы, кезектес салаластар аталады.
Ыңғайлас пен мезгілдестің арақатынасы
Қазақ тіл білімінде алғашында жиылыңқы (А. Байтұрсынов), кейін ыңғайлас (Қ. Жұбанов, С. Жиенбаев) деп аталған салалас түрі соңғы жылдары кей еңбектерде мезгілдес салалас деп те беріледі. Бұл атаулар бір-біріне жақын болғанымен, ішінара семантикалық айырмашылығы бар.
Ыңғайлас салалас
Тектес, ыңғайлас іс-әрекет, оқиға немесе жай-күй қатар баяндалады.
Жалғаулықтары
да, де, және, әрі
Мезгіл мәнді (мезгілдес) салалас
Белгілі бір уақыт шеңберінде өтіп жатқан оқиға баяндалады.
Қ. Есенов жіктемесі: мезгілдес салаластар
Мезгілдік мәннің берілу сипатына қарай Қ. Есенов мезгілдес салаластарды екіге бөледі:
Бір мезгілдес салалас
Мысал
Деревняда үн де жоқ, от та жоқ. (Ғ. М.)
Әр мезгілдес салалас
Мысал
Залдағы жарық сөндірілді де, пердесі баяу сырғып сахна ашылды. (З. Қ.)