Барша тіршілік иелері қоршаған дүниемен өмірлік маңызы бар байланыстар жасап, әрі оны қажетіне орай өзгертіп, өзінше бағыт бағдар таңдауға қабілетті, яғни белсенділік көрсете алды
Белсенділік және іс-әрекет: адамды адам ететін құбылыс
Барша тіршілік иелері қоршаған ортамен өмірлік маңызы бар байланыстар орнатып, оны өз қажетіне қарай өзгертіп, бағыт-бағдар таңдауға қабілетті. Бұл — белсенділік. Ал адам қоғамындағы белсенділіктің нақты көрінісі іс-әрекет деп аталады.
Адамның іс-әрекеті — күрделі құбылыс. Оның әр қырын әртүрлі ғылымдар зерттейді: әлеуметтік мағынасын — қоғамдық ғылымдар, физиологиялық механизмдерін — физиология, ал психология — іс-әрекеттің психикалық болмысын танумен шұғылданады.
Қысқа түйін
- Белсенділік — тіршіліктің жалпы қасиеті, ал адамда ол қоғамдық мазмұнға ие болып, іс-әрекетке айналады.
- Іс-әрекет — қоғамдық-тарихи категория: жеке әрекет қоғамнан тыс өмір сүрмейді.
- Психология іс-әрекеттің субъективтік жоспарын: түрткі, мақсат, ерік, эмоция сияқты ішкі реттеу тетіктерін қарастырады.
Іс-әрекеттің қоғамдық сипаты
Іс-әрекетті зерттеуде көбіне жеке адамның әрекеті назарға алынады. Дегенмен соңғы жылдары психологиялық зерттеулердің объектісіне бірлескен, ұжымдық іс-әрекет те еніп отыр.
Адам іс-әрекетінің нәтижесі — нақты бір өнім. Бұл өнімді әр адам көбіне өзі үшін емес, қоғам игілігі үшін жасайды. Өз кезегінде, қоғам мүшелерінің еңбегі әрбір жеке адамның мүддесін қамтамасыз етуге қызмет етеді.
Жеке әрекет — қоғамдық тетіктің бөлігі
Тіпті адам бір нәрсені тек өз қажеті үшін істеп жатқандай көрінсе де, ол өз еңбегінде өзгеден алған білімін қолданады, олардың тәжірибесіне сүйенеді.
Қоғамнан тыс іс-әрекет болмайды
Қоғамдық байланыстар мен қатынастардан тыс жеке, дара іс-әрекет жасалмайды. Жеке іс-әрекет — қоғамдық іс-әрекеттің нақты көріністегі бөлігі.
Сондықтан жеке іс-әрекетті талдау оны белгілі бір қоғамның тарихи даму кезеңіндегі қоғамдық қатынастар жүйесімен байланыстыра қарастырудан басталуы тиіс. Қоғамдық қатынастар жеке адамдардың іс-әрекетінен тыс өмір сүре алмайды. Керісінше, кез келген іс-әрекет — қоғамдық қатынастардың іске асуының негізгі формаларының бірі.
Нені анықтайды?
Белгілі қоғамдағы іс-әрекет түрлері сол қоғамдағы өндіргіш күштердің даму деңгейімен және қалыптасқан қоғамдық қатынастар жүйесімен айқындалады. Іс-әрекетте ғана адам қоғамдық тұлға, азамат ретінде танылады.
Іс-әрекет және психика: ішкі механизмдер
Іс-әрекет — міндетті түрде психиканың қатысуымен түзілетін субъектінің объектімен байланысы. Қандай да бір іс-әрекетті орындау барысында адам бір нәрсені қабылдайды, есінде сақтайды, ойлайды, зейін қояды. Әрекет барысында оның көңіл-күйі өзгеріп, ерік сапалары іске қосылады, ниет-ұстанымдары мен қатынастары қалыптасады. Бұларсыз іс-әрекет болуы мүмкін емес.
Біз психикалық деп атайтын процестер, қалыптар мен қасиеттердің бәрі іс-әрекет барысында қалыптасады, дамиды және көрініс береді.
Психологияның негізгі нысаны
Психология іс-әрекеттің субъективтік жоспарын зерттейді: әрекет етуші адамның дүние шындығын өзінше бейнелеу деңгейі, түрі және формалары. Бұл бағытта түрткі, мақсат қою, ерік жұмсау, эмоция білдіру сияқты факторлар — қоғамдық қатынастарды субъектив түрде бейнелеудің арнайы формалары ретінде қарастырылады.
Субъективсіз іс-әрекет психологиялық сипатқа ие болмайды: психологиялық қасиет тек әрекет иесі — субъект тарапынан көрінеді.
Іс-әрекетті қозғалысқа келтіретін күш: қажеттілік
Адамды нақты іс-әрекетке бағыттайтын ықпал қандай? Барша тіршілік иелері сияқты адамды да белсенділікке келтіретін күш — қажетсіну (қажеттілік). Ол индивидтің өз тіршілігі мен дамуының қажетті жағдайларына тәуелділігін білдіреді.
Жануарлар әлемінде
Қажеттілікті өтеу көбіне табиғи нысандарға тікелей байланысты: қорек, ін, қарсы жыныс дарасы және т.б.
Адамда
Адам қажеттіліктері өндіріс пен мәдениеттің дамуы нәтижесінде күрделенеді: табиғи қажеттілікке «үстеме» болып, көбіне жанама, әлеуметтік жолмен іске асады.
Мысал: қарапайым қажеттілік қалай «мәдени» арнаға түседі?
Сәбидің үстел басында отырып, қасықпен тамақ ішуі — тек тамаққа деген табиғи қажетсінудің салдары ғана емес. Үстел де, қасық та биологиялық тұрғыдан міндетті емес. Бірақ қоғамдағы тәрбие талаптарына сай, бұл заттар табиғи қажеттілікті қанағаттандырудың қоғам қабылдаған тәсіліне айналады.
Демек, адамның қылық-әрекет формасы қажеттіліктің өзінен тікелей туындамайды; ол қажеттілікті өтеудің қоғамда тарихи қалыптасқан әдістеріне тәуелді.
Жеке және қоғамдық әрекеттің бірлігі еңбек бөлінісі арқылы айқын көрінеді. Мысалы, қала тұрғындары ауыл шаруашылық өнімін өсіруге тікелей қатыспауы мүмкін, бірақ айырбас пен еңбек нәтижелері арқылы өз қажеттігіне пайдаланады. Осыдан қажеттіліктердің жеке сипатта болғанымен, олардың іске асуы көп жағдайда қоғамдық байланыстарға сүйенетіні байқалады.
Ортақ мүдде және топтық қажеттіліктер
Қажетсінудегі жеке және қоғамдық мүдделердің байланысы адамның көптеген қажеттіліктері өзі өмір сүретін ұжым, топ, қоғам қажеттіліктерімен тығыз қабысуынан көрінеді. Сондықтан саналы түрде біріккен адамдар тобының қажеттіліктері де үйлесім табады: отбасында, сыныпта, бригадада ортақ мақсаттар мен ортақ сұраныстар қалыптасады.
Қажеттіліктердің түрлері: табиғи және мәдени
Қажеттіліктерді шығу көзі мен мазмұны бойынша екіге бөлуге болады: табиғи және мәдени.
Табиғи қажеттіліктер
Адамның тіршілігін сақтау, қуаттандыру және ұрпақ жалғастыру үшін керек: тағам, ұйқы, су, суықтан және ыстықтан қорғану және т.б.
Табиғи қажеттіліктер қамтамасыз етілмесе, адам тіршілігі күйзеліске ұшырайды немесе жойылады.
Мәдени қажеттіліктер
Табиғи қажеттіліктерді орындауға қызмет ететін құралдар (қасық, шанышқы және т.б.), сондай-ақ басқа адамдармен қатынас жасауға, қоғамдық өмірге араласуға қажет мүліктер мен жағдайлар.
Мәдени қажеттіліктер өтелмесе, адам өлмейді, бірақ оның әлеуметтік болмысы әлсірейді, кедейленеді.
Осылайша, қажеттілік — адам іс-әрекетінің бастапқы қозғаушысы болғанымен, оның қандай формада іске асатыны қоғамның тарихи тәжірибесіне, мәдени нормаларына және қоғамдық қатынастар жүйесіне тәуелді.