Шетеделдердегі суицид мәселесі
Кіріспе
Латын тілінен аударғанда «суицид» сөзі өзін-өзі өлтіру дегенді білдіреді. 10 қыркүйек — Дүниежүзілік суицидтің алдын алу күні. Бұл күн Суицидтің алдын алу жөніндегі халықаралық қауымдастықтың бастамасымен және Дүниниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) қолдауымен атап өтіледі.
Алайда елде алаңдатарлық жағдай қалыптасып отырғанына қарамастан, көпшілік мұндай күннің бар екенін де біле бермейді. Суицид көрсеткіштері соңғы онжылдықтарда әлем бойынша өсіп келеді: халықаралық деректерде соңғы 45 жылда суицид жағдайлары 60% артқаны айтылады.
Суицид: ауқымы мен өзектілігі
ДДСҰ деректеріне сүйенсек, 2000 жылы суицидтен шамамен 1 миллион адам көз жұмған. Ал кей болжамдарда 2020 жылға қарай бұл көрсеткіштің 1,5 есеге өсуі ықтимал екені айтылған.
Қазақстанға қатысты келтірілетін деректер
- Жылына суицидке байланысты шамамен 8 мың жағдай тіркеледі деген мәлімет келтіріледі.
- «Әлемде әрбір 40 секунд сайын бір адам», ал «Қазақстанда әрбір сағат сайын бір адам» өмірмен қоштасады деген салыстырмалы тұжырым кездеседі.
- 2005 жылы суицидтен 3 919 адам көз жұмып, оның 3 283-і ер адамдар болғаны айтылады.
Ескерту: берілген сандар бастапқы мәтінде ДДСҰ деректері ретінде келтірілген. Нақты статистика дереккөзге, есептеу әдістемесіне және жылдарға қарай өзгеруі мүмкін.
Назар аударарлық жайт: кей деректер бойынша, Қазақстанда адам өлтіру оқиғаларымен салыстырғанда, өз-өзіне қол жұмсауға бейім адамдардың саны жоғарырақ көрінеді. Бұл суицидтің қоғамдық денсаулық және әлеуметтік қауіпсіздік тұрғысынан айрықша өзекті мәселе екенін көрсетеді.
Түсіндіру тұжырымдары: психология және әлеуметтану
Зигмунд Фрейд
ХХ ғасырдың басында австриялық психолог Зигмунд Фрейд адамның өзіне-өзі қол жұмсауын ызақорлық пен агрессия секілді ішкі күйзеліс факторларымен байланыстырып түсіндірген.
Карл Менниндер
Америкалық психолог Карл Менниндер суицидті санадан тыс деңгейде өрбитін, өзара байланысты үш себеппен сипаттайды: өш алу, жеккөрушілік, тығырықтан шығар жол таппау және кінә сезімінің күшеюі.
Эмиль Дюркгеймнің классикалық анықтамасы
Француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм «Самоубиство: социологический этюд» еңбегінде суицидке классикалық анықтама берген: егер өлім жағдайы тікелей немесе жанама түрде жәбірленушінің өз әрекетінің нәтижесінде орын алып, ол оның салдарын алдын ала түсінсе, мұндай әрекет өзін-өзі өлтіру ретінде қарастырылады.
Көпқырлы феномен ретінде
Суицид — бір ғана себепке сыймайтын, бірнеше деңгейдегі проблемалардың тоғысынан тұратын күрделі құбылыс. Ол философиялық (өмір мәнінің жоғалуы), психологиялық (теріс бейімделу, фрустрация), әлеуметтік (орнын таба алмау, қанағаттанбау, мәртебеден айырылу), медициналық (ауыр ауру, психиканың бұзылуы), сондай-ақ адамгершілік және құқықтық факторлармен ұштасуы мүмкін.
Қорытынды ой
Халықаралық деректерде суицидтің кең таралуы жиі аталып өтеді: кей мәліметтерде әлем бойынша әр 20 секунд сайын бір адам өзіне-өзі қол жұмсайтыны, жылына 1 миллионға жуық адам өмірден өтетіні, ал шамамен 20 миллион адам суицид жасауға әрекеттенетіні көрсетіледі.
Мұндай көрсеткіштер суицидтің алдын алу, ерте анықтау, психологиялық көмек пен әлеуметтік қолдау жүйелерін күшейту қажеттігін айқын аңғартады. Қоғамдық деңгейде бұл тақырыпты жасырмай, жауапты түрде талқылау — қауіптің алдын алудың маңызды бөлігі.
Терминдерге қысқа шолу
- Суицид
- Өзін-өзі өлтіру әрекеті немесе соның салдарынан болған өлім.
- Девианттық мінез-құлық
- Қоғамда қабылданған нормалардан ауытқитын мінез-құлық түрлері.