Арналған индикативтік жоспардың басты мақсаты экономикада бәсекелестікті арттыру
Қаржылық жоспарлау мен болжаудың мәні
Қаржылық жоспарлау мен болжау — қаржы механизмінің қосалқы жүйесі, саналы басқарудың ең маңызды элементтерінің бірі және әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың құрамдас бөлігі. Олар экономиканың үйлесімді, теңгерімді дамуына жетуге, ұлттық шаруашылық кешенінің барлық буындарының қызметін келісуге, қоғамдық өндірістің жоғары өсім қарқынын қамтамасыз етуге және халықты әлеуметтік қорғауға бағытталады.
Нысан
Ақша нысанында жүзеге асады және ақша қозғалысының салыстырмалы дербестігіне сүйенеді.
Әсер ету
Қоғамдық ұдайы өндіріске белсенді ықпал етеді: қорларды қалыптастыру және бөлу арқылы.
Нәтиже
Қаржы жоспарлары: ұйым сметасынан бастап мемлекеттің жиынтық қаржы жоспарына дейін.
Қаржының табысты қызметі көбіне қаржы ресурстарының қозғалысын алдын ала үлгілеуге байланысты. Бұл үшін өзара келісілген тапсырмалар мен көрсеткіштердің кешенді жүйесін құру, ақша түсімдерін жұмылдырудың прогрессивті нысандарын қолдау қажет.
Болжау мен жоспарлаудың арақатынасы
Экономикалық әдебиетте бұл екі ұғым жиі теңестіріледі, бірақ іс жүзінде қаржылық болжау жоспарлаудан бұрын жүруі тиіс. Болжау бірнеше нұсқаны бағалап, макро және микродеңгейде қаржы ресурстарының қозғалысын басқару мүмкіндіктерін айқындайды.
Негізгі айырмашылық
- Болжау — ықтимал сценарийлерді құру, тәуекелдерді сезіну, мүмкіндіктерді бағалау.
- Жоспарлау — таңдалған мақсатқа жетудің нақты жолдарын, көрсеткіштерін, міндеттерін және орындау дәйектілігін белгілеу.
Қаржылық жоспарлаудың объектісі мен нәтижесі
Қаржылық жоспарлаудың объектісі — шаруашылық жүргізуші субъектілер мен мемлекеттің қаржылық қызметі. Қорытынды нәтиже — белгілі бір мерзімге арналған кірістер мен шығыстарды, сондай-ақ қаржы-кредит жүйесінің буындары мен байланыстарын айқындайтын жоспарлар жүйесі.
Нақты міндеттер
- Жоспарлы тапсырмаларды орындауға қажетті ақша көлемін және оның көздерін анықтау.
- Кірістерді өсіру және шығыстарды үнемдеу резервтерін айқындау.
- Орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қорлар арасында қаражат бөлудің оңтайлы үйлесімін белгілеу.
Экстенсивтілік
Әлеуметтік-саяси және экономикалық құбылыстардың кең шеңберін қамтиды.
Қарқындылық
Заманауи техника мен әдістерді қолдануды білдіреді.
Тиімділік
Қаржыны басқару қойған міндеттерге жетуді қамтамасыз етеді.
Қаржылық жоспарлау тәсілдемелері
Қаржылық жоспарлау практикада әртүрлі тәсілдемелерге сүйенеді. Әрқайсысы деректердің сапасына, уақытқа және басқару міндеттеріне қарай таңдалады.
Автоматты тәсіл
Өткен жылдың деректері келесі жылға көшіріледі. Инфляция жағдайында көрсеткіштер инфляция коэффициентіне түзетіледі. Әдіс қарапайым, көбіне уақыт тапшылығында қолданылады.
Статистикалық тәсіл
Өткен жылдардағы шығыстар қосылып, жыл санына бөлінеді. Орташалау арқылы базалық деңгей алынады.
Нөлдік база тәсілдемесі
Барлық айқындамалар қайта есептеледі. Нақты қажеттіліктерді ескеріп, оларды мүмкіндіктермен үйлестіруге бағытталған.
Нарықтық экономикадағы жоспарлау: болжаудың рөлі
Нарықтық экономика жағдайында жоспарлау басқару функциясы ретінде экономикалық және әлеуметтік қызметтің барлық қырын қамтуы тиіс. Егер дәстүрлі жоспарлау көбіне бөлгіштік процестерге сүйенсе, нарық жағдайында айырбас сферасы шешуші мәнге ие: тауарлар мен қызметтерді өткізу, өндіріс пен өткізудегі қоғамдық қажетті шығындарды тану осы кеңістікте жүзеге асады.
Сондықтан нарықтың өз механизмі — ақша, баға, құн заңы, сұраным мен ұсыным заңдары — өндіріс пен айырбас нәтижелерін айқындайды. Бұл табиғат жоспарлаудың элементі ретіндегі болжаудың қажеттілігін күшейтеді.
Қаржылық жоспарлаудың мазмұны
Ақшалай табыстар мен қорланымдарды жасау, бөлу және қайта бөлу процестерін оңтайландыру, сондай-ақ осының негізінде орталықтандырылған және орталықтандырылмаған ақша қорларын қалыптастыру және пайдалану.
Қаржылық болжау: мақсат және көкжиек
Қаржылық болжау — мемлекеттің мүмкін болатын қаржы жағдайын алдын ала көру және қаржы жоспарлары көрсеткіштерін негіздеу. Болжамдар орта мерзімді (бірнеше жыл) және ұзақ мерзімді (бірнеше жылдан астам) болуы мүмкін.
Мақсаты
- Болжанған кезеңдегі қаржы ресурстарының шынайы мүмкін ауқымын анықтау.
- Оларды қалыптастыру көздері мен пайдалану бағыттарын белгілеу.
- Қаржы жүйесін дамыту мен жетілдірудің нұсқаларын таңдауға негіз беру.
Әдістері
- Экономикалық үлгілер құру (көрсеткіштер динамикасын факторлар арқылы бейнелеу).
- Корреляциялық-регрессиялық талдау.
- Тікелей сараптамалық бағалау.
Индикативтік жоспарлау (Қазақстан тәжірибесі)
Нарықтық жүйеде индикативтік (ұсынбалы, нұсқамалық) жоспарлау да қолданылады. Ол ақпараттық-үйлестіруші рөл атқарып, экономикалық реттеушілер арқылы қаржы қызметі субъектілеріне жанама ықпал етеді.
Қазақстанда индикативтік жоспарлау 1993 жылдан бері пайдаланылады. Оны әзірлеуде Батыс Еуропа және Шығыс Азия елдерінің тәжірибелері ескерілді. 1996 жылдан бастап жылдық индикативтік жоспарлау негізінде мемлекеттік бюджетті қалыптастыру тетігі орнықты.
Қазіргі кезеңдегі ерекшелік
Зерттемелік сипат: қоғамдағы үрдістерді терең әрі жан-жақты талдау арқылы әлеуметтік-экономикалық дамудың нысандары айқындалады және өзекті мәселелер нақты белгіленеді.
Маңызды индикаторлар
Валюта бағамы
Сыртқы және ішкі теңгерімге әсер ететін базалық көрсеткіш.
Инфляция деңгейі (болжам)
Кіріс-шығыс жоспарларының шынайылығын айқындайды.
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі
Кредит пен инвестиция құнына ықпал етеді.
Амортизация нормалары
Негізгі капиталды жаңарту қарқынын қалыптастырады.
Индикативтік қаржы жоспарлары мемлекеттік сектор үшін міндетті сипатқа ие, ал меншік нысандарының өзге секторлары үшін — кепілдемелік (бағдарлық) сипатта болады. Жанама ықпал реттелетін бағалар, субсидиялар, кредиттер, салық мөлшерлемелері мен жеңілдіктер, жеделдетілген амортизация және басқа құралдар арқылы қамтамасыз етіледі.
Әдістемелік қағидаттар
Қаржылық жоспарлау қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыруға, ресурстарды ұтымды жұмылдыруға және ақшаға қажеттілікті төмендетуге бағытталған. Бұл процестің әдістемесі бірқатар қағидаттарға негізделеді.
Орталықтандыру мен орталықсыздандырудың үйлесуі
Бірыңғай қаржы саясатын жүргізуді қамтамасыз ете отырып, жергілікті деңгейдегі бастаманы, шығармашылық белсенділікті және резервтерді іздестіруді ынталандырады.
Бірлік қағидаты
Қаржылық жоспарлаудың экономикалық және әлеуметтік жоспарлаумен өзара байланысын, сондай-ақ қаржы жоспарларының барлық түрлерінің өзара кірігуін білдіреді.
Үздіксіздік қағидаты
Перспективалық және жылдық жоспарлардың сабақтастығын қамтамасыз етеді: ұзақ мерзімді бағдарлар жыл сайын нақтыланып отырады.
Жүйелік түрлендірме тәсіл: жоспарлау – бағдарламалау – бюджет жасау
- 1 Жоспарлау — мақсаттар мен міндеттерді қалыптастыру және баяндау.
- 2 Бағдарламалау — мақсатқа жету құралдарын іріктеу және қажет болса жаңаларын табу.
- 3 Бюджет жасау — көпжылдық бағдарламаларды жылдық бюджеттік көрсеткіштерге аудару.
Қаржылық жоспарлау (болжау) әдістері
Қаржыны жоспарлау мен болжау нақты есептеу әдістеріне сүйенеді. Әдісті таңдау мақсатқа, деректерге және сыртқы орта тұрақтылығына байланысты.
Экстраполяция (коэффициенттер) әдісі
Көрсеткіштер динамикасы негізінде есепті кезең жетістіктері алынып, өсім немесе төмендеу қарқынына түзетіледі.
Кемшіліктері
- Ішкі шаруашылық резервтерін толық ашпайды.
- Ресурстар көлемін «қол жеткен деңгейге» байлап, тиімді пайдалануға кері әсер етуі мүмкін.
Нормативтік әдіс
Жоспарлы көрсеткіштер бекітілген нормалар мен нормативтер негізінде есептеледі.
Математикалық үлгілеу
Процестер моделін құрып, оны қаржы саласына көшіру арқылы есептеулерді дәлдеуге мүмкіндік береді.
Баланстық әдіс
Шығыстарды оларды жабу көздерімен, жоспар бөлімдерін өзара сәйкестендіреді; өндірістік және қаржылық көрсеткіштердің үйлесімін тексереді. Бұл тәсіл табыс пен шығыс арасындағы теңгерімсіздікке жол бермеуге, қажетті даму қарқындары мен пропорцияларын анықтауға көмектеседі.
Сараптамалық бағалау әдісі
Жоспарлау объектісінің параметрлерін анықтауда білікті мамандар тәжірибесін пайдаланады.
Ұйымдық қағидаттар және жоспарлау түрлері
Қаржылық жоспарлауды ұйымдастыру оның негізгі қағидаттарын саналы түрде ескеруді талап етеді. Қағидаттардың өзі тұрақты болғанымен, оларды іске асыру механизмі өндіргіш күштердің, ғылымның және басқа факторлардың даму деңгейіне қарай өзгереді.
Ведомстволық
Орталықтандырылған басқару кезеңіне тән қағидат.
Салалық
Белгілі бір сала шеңберінде жоспарлауды үйлестіреді.
Аумақтық
Аймақтардың қаржы ресурстарын айқындауға, ресурстар көлемін шаруашылық нәтижелеріне тәуелді етуге, тапшылықта қайта бөлуді негіздеуге мүмкіндік береді.
Предметтік-мақсатты
Экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, мәдени және өзге бағдарламаларды қаржымен нақты қамтамасыз етуге бағытталады.
Қаржы жоспарларын жасау кезеңдері
Қаржы жоспарларын әзірлеу, әдетте, өзара байланысқан үш кезеңнен тұрады: талдау, есептеу және теңестіру.
1-кезең
Экономикалық талдау
Есепті кезеңдегі қаржылық көрсеткіштердің орындалуы өндірістік мәліметтермен байланыста талданады. Бұл қаржыны толық жұмылдырмау себептерін ашуға, пайдаланудың тиімділігін бағалауға және ішкі резервтерді табуға мүмкіндік береді.
2-кезең
Есеп-қисаптарды әзірлеу
Әлеуметтік-экономикалық даму жоспарлары мен бағдарламалары көрсеткіштері негізінде кірістер мен шығыстардың нақты түрлері бойынша есептеулер жасалады.
3-кезең
Үйлестіру және теңестіру
Сметалық тапсырмалар мен кіріс баптары өзара сәйкестендіріледі. Егер жоспарланған шаралар ақша ресурстарымен қабыспаса, табыстар мен қорланымдарды көбейтудің көздері іздестіріледі, қаражатты тиімді пайдаланудың жолдары нақтыланады, қажет болғанда шығыстардың жекелеген түрлерін қысқарту қарастырылады.
Қорытынды тұжырым
Осылайша, қаржылық жоспарлау бір жағынан — қаржыны басқарудың құралы, екінші жағынан — қоғамдық өндіріс процесіне мақсатты ықпал етудің белсенді тетігі. Ол ресурстарды теңгерімді жұмылдыруды, міндеттерді нақтылауды және таңдалған мақсаттарға жетудің дәйекті жолын қамтамасыз етеді.