Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы
Қылмыстық заңның кеңістіктегі күші
Қылмыстық заңның күші белгілі бір аумақпен шектеледі. Сондықтан оның қай кеңістікте қолданылатынын нақты айқындау қатаң мақсатты сипатқа ие. Бұл, біріншіден, Қылмыстық кодекстің қылмыстан қорғау және сақтандыру сияқты негізгі міндеттерін орындаумен байланысты; екіншіден, заңдылық, азаматтардың заң мен сот алдындағы теңдігі, сондай-ақ қылмыстық жауаптылық пен жазадан құтылмаушылық қағидаттарының іске асуымен айқындалады; үшіншіден, халықаралық құқық нормалары мен тиісті конвенциялардың ықпалына тәуелді. Мұнда мемлекеттік шекара ұғымы және азаматтықты түсіндіретін конституциялық құқық нормалары да маңызды рөл атқарады.
Негізгі қағидаттар: аумақтық және азаматтық
Қылмыстық заңның кеңістіктегі күші туралы нормаларда екі қағидат жүйелі түрде жүзеге асырылады: аумақтық қағидат және азаматтық қағидат.
ҚР ҚК-тің 6-бабы: Қазақстан Республикасының аумағында қылмыс жасаған адам ҚР ҚК бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс.
Қазақстан аумағы және мемлекеттік шекара
1993 жылғы 13 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы» заңның 1-бабына сәйкес, Республика аумағының шегі құрғақ құрлық, су, жер қойнауы және әуе кеңістігі шегін айқындайтын сызықпен және осы сызық бойынша өтетін беткі қабатпен анықталады. Мемлекеттік шекара Қазақстан Республикасының Парламенті бекіткен халықаралық шарттармен белгіленеді.
Құрғақ аумақ
Жер бедерінің сипатты нүктелері мен сызықтары арқылы белгіленеді.
Су аумағы
Ішкі сулардан бөлек, аумақтық теңіз жағалауындағы теңіз суларының кеңістігін қамтиды.
Әуе кеңістігі
Қазақстан Республикасының құрлық және/немесе су аумағы үстіндегі аспан кеңістігі.
Каспий теңізі
Ішкі су аумақтарына жататын акватория Қазақстан Республикасының халықаралық келісімдерімен айқындалады.
Құрлықтық шельф және ерекше экономикалық аймақ
Қылмыстық заң Қазақстан Республикасының құрлықтық шельфінде және ерекше экономикалық аймағында жасалған қылмыстарға да қолданылады (ҚР ҚК-тің 6-бабының 2-бөлігі).
Шельф
Аумаққа тиесілі су астындағы кеңістік (шамамен 200 м және одан да терең аймақтарды қоса).
Жер қойнауы
Шаруашылық және өзге қажеттіліктер үшін пайдаланылатын құрлық және су аумағындағы кеңістік; пайдалы қазбалар мен табиғи ресурстарға қатысты қатынастарды қамтиды.
Кемелер, әуе кемелері және әскери объектілер
ҚР ҚК-тің 6-бабының 3-бөлігі: Қазақстан Республикасының портына тіркелген кеме ашық теңізде немесе Қазақстан Республикасынан тыс әуе кеңістігінде жүрген кезде қылмыс жасалса, халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, кінәлі адам ҚР ҚК бойынша жауапқа тартылады.
Қазақстан Республикасының әскери кемесінде немесе әскери әуе кемесінде қылмыс жасаған адам, оның қай жерде болуына қарамастан, ҚР ҚК бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Дипломатиялық иммунитет және жауаптылық
Шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдері мен иммунитетті пайдаланатын өзге тұлғалардың қылмыстық жауаптылығы туралы мәселе, егер олар Қазақстан аумағында қылмыс жасаса, халықаралық құқық нормаларына сәйкес шешіледі (ҚР ҚК-тің 6-бабының 4-бөлігі).
Дипломатиялық иммунитеттің мәні
Дипломатиялық иммунитет — дипломатиялық өкілдер мен қызметкерлерге берілетін құқықтар мен артықшылықтардың жиынтығы. Бұл мәселелер 1961 жылғы дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясында кодификацияланған.
- Тұрғын жайға қол сұқпаушылық: дипломатиялық өкілдің келісімінсіз оның тұрғын жайына кіруге болмайды.
- Жеке басына қол сұқпаушылық: өкілдіктің басшысын қамауға, ұстауға немесе сот тәртібімен қылмыстық жауаптылыққа тартуға жол берілмейді.
Иммунитетті пайдаланатын тұлғалар
Дипломатиялық және консулдық өкілдіктер туралы ережеге сәйкес жеке басына қол сұқпаушылық иммунитетін елші, өкіл, сенімді өкіл және дипломатиялық өкілдіктің мүшелері (кеңесшілер, сауда өкілдері, әскери/әскери-теңіз/әскери-әуе атташелері және олардың көмекшілері, бірінші/екінші/үшінші хатшылар, архивариус-хатшылар) пайдалана алады.
Бұл құқықты олармен бірге тұратын, Қазақстан Республикасының азаматы болып танылмайтын отбасы мүшелері де пайдаланады. Сондай-ақ әкімшілік-техникалық қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелері белгілі жағдайларда иммунитетке ие болады, бірақ әдетте ол қызметтік міндеттерді орындау барысында жасалған әрекеттерге қатысты қолданылады.
Практикалық салдары
Иммунитет заңсыз әрекеттерге «рұқсат» дегенді білдірмейді: мұндай тұлғалардың жауаптылығы, әдетте, дипломатиялық арналар арқылы шешіледі. ҚР Президентінің 1995 жылғы 19 маусымдағы «Қазақстан Республикасындағы шет ел азаматтарының құқықтық жағдайы туралы» заң күші бар Жарлығының 28-бабына сәйкес, мұндай адамдар белгілі бір мерзім ішінде Қазақстан Республикасы аумағынан шығарылуы (кетірілуі) мүмкін.
Қылмыс жасалған орын: басталу, жалғасу, аяқталу
ҚР ҚК-тің 6-бабының 2-бөлігіне сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында басталған, жалғастырылған немесе аяқталған әрекет Қазақстан Республикасының аумағында жасалған қылмыс деп танылады.
Мысалдар
- Шпионаж бойынша: ҚК-тің 166-бабында көзделген әрекеттердің кемінде біреуі жасалған орын қылмыс жасалған орын ретінде бағалануы мүмкін.
- Мемлекеттік құпияны құрайтын мәлімет Қазақстан аумағында ұрланып, кейін басқа мемлекетке берілсе де, кінәлі адам ҚР ҚК бойынша жауапқа тартылады.
- Егер қылмысқа дайындалу немесе оқталу шекарадан тыс жерде болып, ал қылмыс Қазақстанда аяқталса, ол Қазақстан аумағында жасалған деп танылады.
- Қылмысқа қатысу, ұйымдастыру немесе азғыру фактілері бойынша да жауаптылық осыған ұқсас тәртіппен белгіленеді.
Азаматтық қағидат: Қазақстан азаматтары үшін заңның қолданылуы
Қылмыстық заңның кеңістіктегі күші аумақтық қағидатпен шектелмейді: ол Қазақстан Республикасынан тыс жерде қылмыс жасаған ҚР азаматтарына қолданылатын азаматтық қағидатпен толықтырылады.
Азаматтық туралы құқықтық негіз
1991 жылғы 20 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» заң азаматтыққа қатысты негізгі ережелерді бекітеді. Сонымен бірге заңдарда Қазақстан аумағындағы азаматтығы жоқ адамдар мен шетелдіктердің құқықтары мен міндеттері, сондай-ақ халықаралық шарттармен белгіленетін ерекшеліктер ескеріледі.
ҚР ҚК-тің 7-бабы: шетелде жасалған қылмыстар
- Қазақстан Республикасынан тыс жерде қылмыс жасаған ҚР азаматтары, егер бұл әрекет ол жасалған мемлекетте қылмыс деп танылса және олар басқа мемлекетте сотталмаған болса, ҚР ҚК бойынша жауапқа тартылады.
- Мұндай адамдарға жаза тағайындау кезінде жаза мөлшері қылмыс жасалған мемлекеттің заңында көзделген санкцияның ең жоғары шегінен аспауға тиіс.
- Азаматтығы жоқ адамдар да осы негіздерде жауапты болады.
- Егер халықаралық шартта өзгеше көзделмесе және қылмыс Қазақстан мүдделеріне қатысы болмаса, шетелдегі соттылық пен өзге қылмыстық-құқықтық зардаптар Қазақстан аумағында жасалған қылмыс үшін жауаптылық мәселесін шешуде әрдайым құқықтық мәнге ие бола бермейді.
- Қазақстаннан тыс жерде орналасқан әскери бөлімдердің әскери қызметшілері шет мемлекеттің аумағында қылмыс жасаса, халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, ҚР ҚК бойынша жауапқа тартылады.
- Қазақстан Республикасынан тыс жерде қылмыс жасаған шетелдіктер Қазақстан Республикасының мүдделеріне қарсы әрекет еткен жағдайларда және халықаралық шарттарда көзделген негіздер бойынша (егер басқа мемлекетте сотталмаған болса және Қазақстан аумағында жауапқа тартылса) ҚР ҚК бойынша жауаптылыққа тартылады.