Қазақша рефераттар

Қылмыстық заңның мезгілдегі күші туралы қазақша реферат

Қылмыстық заңның мезгілдегі күші: жалпы қағида (ҚК 4-бап)

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде қылмыстық заңның мезгілдегі күші 4 және 5-баптармен реттеледі. ҚК-тің 4-бабына сәйкес, әрекеттің қылмыстылығы мен жазаланушылығы сол әрекет жасалған уақытта қолданылып жүрген заңмен белгіленеді.

Осы қағида қылмыстық заңды дұрыс қолданудың өзегін құрайды: нақты іс бойынша алдымен әрекеттің жасалған уақытын анықтап, содан кейін сол мезетте күшінде болған норманы қолдану қажет.

Заңның күшіне енуі: жариялау және мерзім

Іске асырылып жатқан, яғни күшіндегі заң деп өзінің күшіне енген және белгіленген тәртіп бойынша күшін жоймаған заң танылады. Республика заңдарын және өзге де нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу, ұсыну, талқылау, күшіне енгізу және жариялау тәртібі арнаулы заңмен, сондай-ақ Парламент пен оның палаталарының регламенттерімен реттеледі. Бұл саладағы негізгі акт — 1998 жылғы 24 наурыздағы «Нормативтік құқықтық актілер туралы» Заң.

Қылмыстық заңдың күшіне ену тәртібі

  • 1) Заңның өзінде мерзім көрсетілсе: заң сол мерзімде көрсетілген күннен бастап (жарияланған күннен немесе нақты көрсетілген уақыттан бастап) күшіне енеді.
  • 2) Мерзім көрсетілмесе: заң Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысында немесе ресми басылымдарда (мысалы, «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда», «Заң», «Юридическая газета») жарияланғаннан кейін он күн өткен соң Республика аумағында күшіне енеді.

Мерзімдерді есептеудің жалпы қағидалары бойынша заң белгіленген мерзімнің соңғы тәулігі өткеннен кейін күшіне енген болып есептеледі.

Қылмыс жасалған уақытты анықтаудың маңызы

Қылмыстық заңды дәл әрі дұрыс қолдану үшін қылмыстың жасалу уақытын анықтаудың маңызы ерекше. ҚК-тің 4-бабына сәйкес, қоғамдық қауіпті іс-әрекет (әрекетсіздік) жасалған уақыт, зардаптың басталған уақытына қарамастан, қылмыс жасалған уақыт деп танылады.

Бұл ереже материалдық та, формальды да қылмыс құрамдары үшін қылмыс жасалу уақытын анықтаудың бірізді өлшемін бекітеді.

Заңның күшін жоюы немесе тоқтатуы

Қылмыстық заң әртүрлі негіздер бойынша өзінің күшін жоюы немесе тоқтатуы мүмкін:

  • а) сол заңды жаңа заң алмастырса.
  • ә) заңда көрсетілген мерзім өтіп кетсе немесе өзге заңнамалық шарттарға байланысты қолданылуы тоқтатылса.
  • б) заң белгілі бір мерзімге не ерекше мән-жайларға арналып қабылданса, онда ол мерзімнің өтуімен немесе сол мән-жайлардың жойылуымен күшін жояды не тоқтатылады.

Қылмыстық заңның кері күші (ҚК 5-бап)

ҚК-тің 5-бабы қылмыстық заңның кері күшін қолдануға мүмкіндік береді. Бұл — жаңадан қабылданған қылмыстық заңның күшіне енгенге дейін жасалған әрекеттерге де қолданылуы.

ҚК 5-бап, 1-бөлік: кері күш берілетін заңдар

Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жоятын, жауаптылықты немесе жазаны жеңілдететін, не қылмыс жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен жақсартатын заң кері күшке ие. Мұндай заң күшіне енгенге дейін тиісті әрекет жасаған адамдарға, соның ішінде жазасын өтеп жүрген, өтеген, бірақ соттылығы бар адамдарға да қолданылады.

Кері күш әрқашан қолданылатын үш жағдай

  1. 1) әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жойса.
  2. 2) жауаптылықты немесе жазаны жеңілдетсе.
  3. 3) қылмыс жасаған адамның жағдайын өзге тәсілдермен жақсартса.

Жауаптылық пен жазаның жеңілдегенін қалай анықтаймыз?

Жаңа заңның бұрынғы заңмен салыстырғанда жауаптылықты немесе жазаны жеңілдететінін анықтау үшін екі заңның да диспозициясы мен санкциясын салыстыру қажет.

Жеңілдетудің кең тараған көріністері:

  • 1) жазаның бір түрін жеңілірек түрімен алмастыру (мысалы, бас бостандығынан айыруды түзеу жұмыстарына ауыстыру).
  • 2) санкцияға жеңілірек балама жазаларды енгізу (мысалы, бас бостандығынан айыру немесе түзеу жұмыстары немесе айыппұл).
  • 3) жазаның ең жоғары шегін төмендету (мысалы, 2–7 жылды 2–5 жылға ауыстыру).
  • 4) жазаның ең төменгі шегін төмендету (мысалы, 2–5 жылды 1–5 жылға ауыстыру).
  • 5) негізгі жазаны өзгертпей, қосымша жазаны алып тастау.
  • 6) негізгі жазаны өзгерту мүмкін болмаған жағдайда қосымша жазаның түрін немесе мерзімін жеңілдету.
  • 7) жаңа заң бір мезгілде күшейтіп те, жеңілдетіп те өзгерістер енгізсе, нақты әрекет үшін неғұрлым жеңілірек жаза қолданылуы мүмкін; бұл ретте бұрынғы заңдағы ең жоғары шектен асып кетуге болмайды.

ҚК 5-бап, 2-бөлік: тағайындалған жазаны қысқарту

Егер жаңа заң адам жазасын өтеп жүрген әрекет үшін жазаланушылықты жеңілдетсе, тағайындалған жаза жаңа заң санкциясының шегінде қысқартылуға тиіс.

Кері күш болмайтын жағдайлар (ҚК 5-бап, 3-бөлік)

ҚК-тің 5-бабының 3-бөлігіне сәйкес, төмендегі жағдайларда қылмыстық заңның кері күші болмайды:

  • 1) жаңа заң әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын белгілесе.
  • 2) жауаптылықты немесе жазаны күшейтсе.
  • 3) әрекетті жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен нашарлатса.