Тақырыптың мақсаты
Кіріспе
Түркі халықтарының орта ғасырларда біржола араб жазуына көшуі көптеген ғылыми еңбектердің дүниеге келуіне ықпал етті. Бұл кезеңде Шығыс әлемінде суфизмнің ықпалы күшейіп, бірте-бірте кең тарала бастады. Мұсылман қауымы үшін де бұл айрықша жауапты уақыт еді.
Дәл осы шақта ел бірлігі мен халық татулығын, адамгершілік пен имандылықты, Алла Тағалаға адалдықты басты мұрат еткен ақын-шайырлар тарих сахнасына шықты. Солардың ішінде Қожа Ахмет Йассауидің орны ерекше.
Тақырыптың өзектілігі
Қазақ жеріне ислам діні сопылық ілімді уағыздаған дәруіштер сұхбаты арқылы енді. Халық дүниетанымындағы құндылықтарды күшейткен бұл ілімді дамытқан тұлғалар әулие саналып, олардың қабірі басына тұрғызылған кесенелер тәубе ететін киелі орын ретінде танылды.
Түбі бір түркі халықтары бүгіннің өзінде мұндай орындарды зиярат жасайтын қасиетті мекен деп біледі. Соның ішінде даналық хикметтері арқылы халық сеніміне иман ұялатқан Ахмет Йассауи ілімінің орны айрықша.
Мәселенің ауқымы
Ахмет Йассауи ілімінің маңызы мен негізгі мақсатын, даму ерекшелігін түсіну үшін ең алдымен түркі халықтарының ежелгі салт-дәстүрлері мен діни сенімдеріне назар аудару қажет.
Теологтардың пайымдауынша, сопылық — дүниені әділдік, ұят және сұлулық өлшемімен бағалайтын ойлау жүйесі; Исламның қайнарынан бастау алатын рухани құндылық; адамның өзін-өзі тануы мен рухани кемелденуіне жол ашатын ілім.
Сопылықты уағыздайтын тәлім тасаууф деп аталады. Ол тәңіртануды, этика-эстетикалық құндылықтарды терең түсіндіретін және ішкі рухани талаптарға жауап беретін білім ретінде қалыптасқан.
Ескертпе: мәтіндегі дереккөзге сілтеме «[1]» бастапқы материалдағы қалпында сақталды.
Мақсаты
Ахмет Йассауидің діни ойларымен танысу және оның Ислам жолын уағыздаушы тарихи тұлға екенін айқындау.
Міндеттері
- Йассауидің философиялық ой-түйіндерін түсіну.
- «Диуани хикметтің» идеялық мазмұнын ашу.
- Көркемдік ерекшелігін көрсету.
Тақырыптың зерттелу деңгейі
Сопылық туралы көптеген ғалымдар өз зерттеулері мен пікірлерінде ой қозғаған. Төмендегі анықтамалар мен тұжырымдар бастапқы мәтіндегі мазмұнға сүйене отырып, тілдік тұрғыдан ықшамдалып, жүйеленді.
Терминология және мағына өрісі
Орыс ғалымы И. М. Петрушевскийдің пікірінше, ағылшын шығыстанушысы Р. Николсон XI ғасырға дейінгі жазба материалдардан «тасаууф» (сопылық) сөзінің 78 мағынасы талқыланғанын көрсеткен.
Сопылыққа берілген анықтамалар
- Абу Саид әл-Хараз: сопы — жүрегі нұрмен тазарып, Алланы зікір етуден ләззат алатын адам.
- Абу Мухаммед әл-Жаририй: тасаууф — сүнниттік мінез-құлықпен үйлесіп, оған қарсы нәрседен аулақ болуды үйрететін жол.
- Абу Бакр әл-Каттаний: тасаууф — тәртіп; тәртібі жақсы адам — таза адам. Сондай-ақ тасаууф — тазалық.
- Жағфар әл-Хулдий: сопылық — құлшылыққа құлшыну және Алла Тағалаға толық берілу.
- Бишр бин әл-Харис: сопылық — Алла үшін жүректі таза ұстау.
- Әш-Шиблий: тасаууфтың басы — Алланы тану, соңы — таухид.
- Абу Хафс ан-Найсабури: сопылық — толықтай әдеп (этика).
- Абу әл-Хусайн ан-Нури: сопылық — нәпсінің құмарлығы мен талаптарын тәрк ету.
Тариқаттар және Ясауийа жолы
Дж. Тримингэмнің «Суфийские ордены в Исламе» еңбегінде XII–XIII ғасырларда шығу тегі, діни дәстүрлері мен әдіс-тәсілдері жағынан бір-бірінен өзгеше бірнеше сопылық тариқаттың болғаны айтылады. Солардың ішінде түркі дүниесінің ұлы ойшылы Ахмет Йассауи негізін қалаған Ясауийа тариқаты өзіндік орны бар ілім ретінде аталады.
Келесі бөлімдер
Берілген жоспар бойынша келесі тараулар «Диуани хикмет» еңбегінің мәнін, ондағы даналық ойлар мен идеялық мазмұнды, сондай-ақ «алғашқы бастама», адам сенімі және ақиқатқа жету жолдары туралы түсініктерді талдауға бағытталады.
I тарау: «Диуани хикмет»
- Шығармадағы даналық ойлар
- Хикметтің идеялық мазмұны
II тарау: Бастау, сенім, ақиқат
- Алғашқы бастама мәселесі
- Адам сенімі мәселесі
- Ақиқатқа жету жолдары туралы түсініктер