Екпінін айқын етіп айту ұстанымы
Тренингтің нормалары мен принциптері
Тренингті бастамас бұрын жетекші маңызды сұрақтарды нақтылап, қатысушыларды тренингтің шарттары мен жұмыс тәртібімен таныстыруы тиіс. Ең бастысы — топта ортақ ережелерді алдын ала келісіп, олардың әрқайсысының мәнін түсіндіру.
«Осында және қазір» қағидасы
Көптеген қатысушылар тренингті өткен немесе болашақ оқиғаларды талқылаумен шатастырады. Мұндайда психологиялық қорғаныс механизмдері іске қосылып, адамның шынайы тәжірибені сезінуі әлсірейді. Тренингтің негізгі идеясы — топтың «үлкен айнаға» айналуы: әр қатысушы жаттығулар барысында өз мінез-құлқын, реакциясын, қарым-қатынас стилін көре алуы қажет.
Бұл нәтиже береді, егер топта кері байланыс мәдениеті жақсы қалыптасса және қатысушылардың бір-біріне деген сенімі жоғары болса.
Жеке пікір айту қағидасы
Тренинг барысында «біздің ойымызша…», «көптің айтуынша…» сияқты жалпылама тұжырымдардың орнына жеке көзқарасты нақты білдіру маңызды: «менің пікірімше…», «мен бұны былай қабылдаймын…». Бұл жауапкершілікті арттырады және пікір алмасуды шынайырақ етеді.
Сөйлеу мәнері мен эмоцияны айқын жеткізу
Қатысушы өз ойын жеткізгенде интонациясын, екпінін және эмоциялық күйін аңғарып сөйлеуі керек. Дегенмен қарым-қатынаста айыптаушы формаға жол бермеу маңызды. Мысалы, «сенің сөйлеу екпінің мені ашуландырып жатыр» деудің орнына, «мен қазір ашуланып тұрмын, себебі бұл сөз маған қатты әсер етті» деген сияқты «мен-хабарламаларын» қолданған дұрыс.
Әр қатысушы өз эмоциясын тануға, оны мәдени түрде білдіруге және сөз саптауын реттеуге ұмтылуы тиіс.
Белсенділік қағидасы
Тренингте белсенді қатысу — ортақ талап. Негізгі мақсат — адамның өзін, топты және әріптестерін тануы. Күнделікті өмірде көп адам тек өз мәселесінің төңірегінде ойлануға дағдыланады, ал тренинг осы мәселені топтық форматта талдап, жаңа көзқарас қалыптастыруға үйретеді.
Сенімділік қағидасы
Қатысушылардың бір-бірімен «сен» деп тікелей сөйлесуі жақындасуға және ашық пікір алмасуға көмектеседі. Тренингтің негізгі «алтын ережелерінің» бірі — шындықты айту және әдейі өтірік қоспау. Ашықтық сенімді күшейтеді, ал сенім — сапалы кері байланыстың негізі.
Құпиялылық (жария етпеу) қағидасы
Тренинг барысында айтылған әңгімелер мен жеке пікірлер топ ішінде қалуы тиіс және сыртқа шығарылмауы қажет. Құпиялылық сақталған жерде қатысушылар өз ойын еркін айтып, ашық сөйлесуге бейім болады, ал бұл тренинг жұмысын жеңілдетеді.
Қарсылықпен жұмыс: шағын топ форматы
Қарым-қатынастың табиғи заңдылықтарының бірі — қарсы пікірдің пайда болуы. Ол көбіне мазасызданудан немесе күшті психологиялық қорғаныстан туындайды. Осындай «түйінделген» пікірлерді жұмсарту үшін 2–4 адамнан тұратын шағын топтармен жұмыс пайдалы: қатысушылар өздерін толғандырған мәселелерді қауіпсіз ортада талқылай алады.
Қолдаушы атмосфера және қысымсыз орта
Тренингте жолдастық, қолдаушы жағдай қалыптастыру үшін жетекші қатысушыларға позитивті кері байланыс берудің үлгісін көрсетуі тиіс. Адамның өз күшті тұстарын байқап, оны мәдени түрде көрсете алуы өзін жақсырақ тануына, өзіне сенімділігінің артуына және ішкі қуатының күшеюіне ықпал етеді.
Сонымен бірге жетекші кез келген қатысушының топ тарапынан қысым көрмеуін қадағалауы қажет.
Топтық жұмысты ұйымдастырудың мәні
Қатысушылардың дамуы тек эмоциялық әсермен шектелмеуі керек. Маңыздысы — мәселені түсіну, оны ішкі түрде қорыту, себеп-салдарын тану және шешу жолдарын көру. Белгілі бір сұрақтар мен қиындықтар туындағанда, сол мәселеге қатысушының өзі саналы түрде назар аударып, жауап іздеуге үйренуі қажет.
Тренер шеберлігі: икемділік және талдау
Тренердің шеберлігі көбіне материалды орынды қолдана алуына, мәселелерді жан-жақты аша білуіне және жағдайға бейімделуіне байланысты. Кейде тиімді көрінген ойындар мен ситуациялық тапсырмалар күткендей нәтиже бермеуі мүмкін — мұндай сәтте тренердің кәсіби икемділігі шешуші рөл атқарады.
Қажет болғанда топ мүшелері өзіндік ізденіске дайын екенін білдірсе, жетекші қолдау көрсетіп, олардың бір-бірін «зерттеуіне», өзара әрекетін түсінуіне және топта не болып жатқанын талдауына мүмкіндік жасауы керек. Сонымен қатар топтың да, жеке қатысушының да келесі бағыт-бағдарын айқындауға көмектескені маңызды.
Қорытынды кезең және шынайы өмірмен шекара
Қорытынды жаттығулар алдында қатысушыларға тренингтегі қарым-қатынас формаларын шынайы өмірге бірден «көшіріп» жібермеуді ескерту қажет. Ең алдымен топтың шынайы дамығанын, тренинг барысында үйренген білім мен дағдыларды кейін кездесетін күрделі кезеңдерде қолдана алатынын бағамдап алған дұрыс.
Осы шарттар орындалғанда ғана топ саналы түрде өзгерді деп айтуға болады.