Куба аралынан оңтүстік

Португалияның Атлантикаға шығуы және жаңа бағыттардың басталуы

Африканың батыс жағалауын бойлай ілгері жылжумен қатар, португалдықтар ашық мұхитқа шығып, алысқа жүзуді бастады. Бұл іске, сірә, итальяндық теңізшілер де қатысқан болуы мүмкін. XV ғасырдың 20-жылдарында португалдықтар Мадейра аралдарына барып орнықты, 30-жылдардың басында Азор аралдарына жетті. Ал 1456 жылы Жасыл Мүйіс (Кабо-Верде) аралдарына дейін барды.

Христофор Колумб: шығу тегі, тәжірибесі және идеялары

1492 жылы Христофор Колумб Атлантика мұхитын жүзіп өтіп, Батыс жарты шарды ашты. Алайда Колумбтың өмірбаянының көптеген деректері мен оның географиялық түсініктерінің кейбір қырлары толық әрі мүлтіксіз анықталған деп айту қиын.

Қазіргі таңда оның итальяндық екені және 1451 жылы Генуя маңында тоқымашы отбасында туғаны кеңінен мойындалады. Ол жүйелі білім алмаған. 1474–1475 жылдары Шығыс Жерорта теңізіне кемемен сапар шекті. 1476 жылдың шамасында, мүмкін генуялық сауда үйлерінің бірінің агенті ретінде, Португалияға келеді, ал келесі жылы Англияға барады. 1479–1481 жылдары Мадейрада және оған көршілес Порту-Санту аралында тұрып, сол жерде теңізшінің қызына үйленеді.

Батысқа қарай жол: жобаның қабылдануы және саяхаттың басталуы

Тарихшылардың пайымдауынша, Колумб теңізбен батысқа қарай жүзіп, сол кезде «Индия» деп аталған Азияға жетуді мақсат еткен. Бұл ойды оған хат алмасқан әйгілі итальяндық космограф Тосканелли ұсынған болуы мүмкін (дегенмен кей зерттеушілер бұл хат алмасуды күмәнді деп санайды). Сонымен қатар Колумб космографтар мен географтардың еңбектерін оқи отырып, «батыс жолы» идеясын өз бетінше де тұжырымдауы ықтимал.

1483 жылы Колумб Португалиямен үлкен теңіз экспедициясын жабдықтау жөнінде келіссөз бастайды. Португал үкіметінің ұсынысты қабылдамауына себеп — бай Индияға апаратын теңіз жолы табылуға жақын тұрған кезде жаңа әрі қауіпті бастамаға барғысы келмеуі болуы мүмкін. Келіссөз сәтсіз аяқталған соң, Колумб шамамен 1485 жылы Испанияға келеді.

1492 жыл: Атлантикадан өту және алғашқы қону

1492 жылы 3 тамызда үш кемеден құралған эскадра Испанияның Палос портынан Канар аралдарына қарай аттанып, 10 қыркүйекте ары қарай мұхитқа шықты. Кемелердің теңізде жүзу қасиеті жоғары болып, техникалық жағынан жақсы жабдықталды. Колумб өзін тәжірибелі теңізші ретінде көрсетті: ол португалдықтар зерттеп үлгерген Атлантиканың желдері мен теңіз ағыстарын шебер пайдаланды.

12 қазанда Колумб Багам аралдары тобына кіретін шағын аралға келіп зәкір тастады. Ол бұл жерді Сан-Сальвадор деп атады. Осылайша Батыс жарты шарға апарар теңіз жолы ашылды. Бұл жаңалықтың салдары ашылған жерлер үшін де, Еуропа үшін де орасан зор болды — Колумб саяхатының ұлы тарихи маңызы да осында.

Екінші және үшінші сапарлар: ашылулар, қателіктер және жаңа күмән

1493 жылы 4 қаңтарда Колумб Испанияға кері қайтты және зор құрметпен қарсы алынды. Сол жылдың қыркүйегінде екінші экспедицияны ұйымдастыру үшін қомақты қаржы бөлінді. Екінші сапарында Колумб Кіші Антиль аралдарын ашты. Кубаның оңтүстік жағалауын бойлай жүзіп бара жатып, оны Азияның оңтүстік жағалауы деп қабылдап, тағы да қателесті. 1495 жылы ол Испанияға қайта оралды.

Колумб бұл жолы да Америка құрлығын нақты танып, «континент» ретінде айқындай алмады. Еуропалықтар құрлықты екі жылдан соң, 1497 жылы ашты: мамырда Бристольден (Англия) Англияда тұрып қалған генуялық теңізші Джованни Каботто (Джон Кабота) сапарға шығып, маусымның аяқ шенінде белгісіз жағалауға жетті. Бұл жер, сірә, Лабрадор болса керек. Бірақ ол да оны Азияның бір бөлігі деп санады.

Тек 1498 жылғы үшінші сапары кезінде Колумб тұңғыш рет Оңтүстік Америкаға — Ориноко өзенінің сағасына дейін жетті. Жағалауға шықпағанымен, орасан мол тұщы суды көрген соң белгісіз жаңа материк аштым ба деген ойға келеді. Алайда король мен королеваға жолдаған хат-есебінде бұл тұжырымын ашық айтуға батпаған.

Төртінші сапар және Испанияның көңілі қалуы

Осы кезеңде португалдықтар Индияға баратын теңіз жолын тауып, ол жақтан түрлі жеміс пен басқа да қымбат тауарлар әкеле бастады. Колумбтың 1502 жылғы төртінші теңіз саяхаты Васко да Гаманың экспедициясына тікелей жауап ретінде ұйымдастырылды. Кубадан оңтүстік-батысқа бет алған Колумб бұрынғыша Азияның шығыс жағалауына жеттім деп ойлап, Индияға өтетін бұғазды табанды түрде іздеді. Бірақ ізденісі нәтиже бермеді.

Жалпы алғанда, Колумбтың теңіз сапарлары мен жаңа жер ашуларына Испания үкіметі толық қанағаттанбады. Жұмсалған орасан зор қаржы босқа кеткендей көрінді: теңіздердің ар жағынан Испанияға алтын да, күміс те, мол олжа да бірден ағылмады. Бұл байлықтар кейінірек, Колумб 1506 жылы дүние салған соң ғана келе бастады.