Құқықтық нормалардың мағынасы мен мазмұны
Мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеу: ұғымы және пәні
Мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеу — мемлекеттік органдарды ұйымдастыруға және олардың қызмет ету тәртібі мен ережелерін бекітуге бағытталған мемлекеттің іс-әрекеті. Бұл реттеудің пәні ерекше: ол басқару процесіндегі мемлекеттік биліктің құралы, әдісі және процедурасының құқықтық тұрғыдан айқындалуымен тығыз байланысты.
Құқықтық реттеу мемлекеттік органдардың басқару қызметін, ұйымдық құрылымын, мақсаттарын және қызметінің негізгі бағыттарын белгілеу арқылы көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік басқарудың құқықтық реттеу пәні мемлекет пен қоғамдық өмірдің бірқатар маңызды қырларын қамтиды.
Құқықтық реттеу пәнінің негізгі қатынастары
1) Мемлекет пен азаматтар арасындағы қатынас
Мемлекет (оның органдары) мен қоғам азаматтары арасындағы қатынастардан мемлекеттік-басқарушылық әсер ету (мемлекеттік аппарат арқылы қоғамды басқару) туындайды. Мұнда мемлекеттік басқарудағы құқықтық механизмдерді нақтылау және іске асыру (объективтендіру) шешуші рөл атқарады.
2) Мемлекет ішіндегі қатынастар және органдардың өзара байланысы
Мемлекеттік биліктің жүзеге асуы мемлекет ішіндегі қатынастарға, әсіресе әртүрлі мемлекеттік органдар арасындағы байланысқа тәуелді. Бұл саладағы өзекті мәселе — мемлекеттік органдардың құқықтық мәртебесі және олардың басқару салаларындағы өкілеттіктерінің шегі.
3) Адамдар арасындағы ерікті қатынастар және басқару процесіндегі тұлғалар
Қоғамдық мәселелерді шешуде азаматтар мемлекеттік органдарға сүйенеді, ал басқару процесінің тікелей қатысушылары ретінде мемлекеттік органдардың кадрлары мен кәсіби мемлекеттік қызметшілер әрекет етеді.
Мемлекеттік басқару, әдетте, басқарылатын объектілерден қажеттілік туындаған кезде қалыптасады. Сондықтан мемлекеттік басқарудағы негізгі талап — басқаруға қатысты барлық мәселелердің, соның ішінде органдардың құзыреті мен өкілеттік шектерінің заңмен белгіленуі.
Мемлекеттік органның құқықтық мәртебесі: өзек және құрылым
Мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеудің «орталығында» мемлекеттік органдардың құқықтық мәртебесі тұрады. Мемлекеттік орган мәртебесі құқықтық тұрғыдан үш негізгі элемент тобынан құралады:
Бірінші элемент: органның жүйедегі орны және табиғаты
Мемлекеттік органның елдегі мемлекеттік органдардың жалпы жүйесіндегі орны (заң шығарушы, атқарушы, сот билігі тармақтарына қатысты — көлденең құрылым; федералдық/аумақтық деңгей — тік құрылым және өзге де басқару жүйелері) оның құқықтық мәртебесін анықтаудың негізі болады. Бұл органның қай жерде және қандай сипатта әрекет ететінін көрсетеді.
Екінші элемент: құзырет (өкілеттік) — мәртебенің негізгі бөлігі
Құзырет — мемлекеттік органның белгілі бір басқарылатын объектілерге қатысты жалпы басқарушылық функциялары мен өкілеттіктерінің құқықтық көрінісі.
- нақты басқарушылық функциялардың жиынтығы;
- сол функцияларға сәйкес өкілеттіктер;
- құзыреттің құрамы мен құрылымы;
- басқарушылық функцияларды іске асырудың формалары мен әдістері;
- басқарылатын объектілер немесе қызметтегі жеке мәселелер (аспектілер) тізбесі.
Үшінші элемент: ұйымдық құрылым және қызмет ету тәртібі
Бұл элемент мемлекеттік органның ұйымдық құрылымын, оның құқықтық тұрғыдан бекітілуін, сондай-ақ қызметінің формалары, әдістері мен процедураларының қалай іске асатынын қамтиды.
Жалпы алғанда, мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеу мақсаттарды, қызметтерді, процедураларды, операцияларды және басқарудың өзге де элементтерін біріктіреді. Бұл — басқару институттарын құқықтық тұрғыдан реттеу.
Құқықтық реттеудің әдістері және субъектісі
Мемлекеттік басқаруды құқықтық реттеу әдісі — мемлекеттік аппараттағы әлеуметтік басқару жүйесіне, әлеуметтік-құқықтық салаға және оның құрамдас элементтеріне заңи амалдар, құралдар және шаралар арқылы ықпал ету тәсілдерінің жиынтығы.
Құқықтық реттеу екі негізгі қырмен сипатталады:
- құқықтық реттеу субъектісі — қажетті құқықтық нормаларды қабылдайтын құзыретті орган;
- құқықтық нормалардың мағынасы мен мазмұны — басқару процесінің қалай жүретінін айқындайтын нормативтік өзек.
Орталықтандырылған (императивті) реттеу
Субординация әдісі арқылы жоғарыдан төменге қарай, өкілеттік шеңберінде және юрисдикция объектісіне қатысты әкімшілік-императивті тәртіппен жүзеге асады.
Орталықтандырылмаған (диспозитивті) реттеу
Координация әдісімен келісім, шарт, ортақ акт қабылдау арқылы және төменнен бастаманы қолдау негізінде бірнеше мемлекеттік органдардың қатысуымен іске асады.
Құқықтық ықпал етудің жалпы амалдары
- Позитивті міндеттеу — тұлғаларды белгілі бір жағымды іс-әрекет жасауға тікелей міндеттеу.
- Тыйым салу — белгілі бір әрекеттерді жасамауға міндеттеу.
- Рұқсаттылық — тұлғаларға белсенді іс-әрекет жасау құқығын беру.
Бұл амалдардың барлығы мемлекеттік басқаруда қолданылады және мемлекеттік органдардың құқықтық мәртебесінен нақты көрініс табады.
Реттеудің жүйелілігі және қойылатын талаптар
Мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеу пәні басқарушылық әсердің туындауы мен іске асуын қамтамасыз ететін мемлекеттік-құқықтық институттармен байланысты: адамның санасы, жүріс-тұрысы және іс-әрекеті.
Құқықтық реттеудің әртүрлі тетіктері мемлекеттік органдардың құқықтық мәртебесін нақтылауға, қызмет процесінің айқындығын қамтамасыз етуге, бағыттылық пен реттілікті орнықтыруға мүмкіндік береді. Осы мақсатта құқықтық тәртіптің ұйымдық құрылымына, оның тиімді қызмет етуіне және жүйелік өзара әрекеттестігіне ерекше мән беріледі.
Мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеу тәртібі мазмұны мен сипаты бойынша өзара үйлесімді болуы тиіс. Сондықтан құқықтық реттеудің жүйелік жиынтығын қалыптастыру қажет.
Құқықтық реттеу тәртібіне қойылатын негізгі талаптар
Уақыттылық
Нормалардың дер кезінде қабылдануы және олардың мағынасының өзектілігі.
Тұрақтылық
Нормалардың дұрыс таңдалуы және мәртебені түсіну, қолдану, бағалауда адам мен қоғамға мүмкіндік беруі.
Толықтылық
Реттеудің жеткілікті қамтылуы; нормалардағы олқылықтардың басқаруға кері әсерін азайтуы.
Ішкі үйлесімділік
Нормалар арасындағы қайшылықты болдырмау; кешенді құқықтық актілерге сүйену.
Бұл талаптарды орындау мемлекеттік-басқарушылық құбылыстарды, процестер мен қатынастарды тәртіпке келтіруге ықпал етеді. Әсіресе басқаруға тән белгілерді толық қамтитын кешенді құқықтық актілерді әзірлеу тиімді.
Құқықтық реттеудің құрылымы: негізгі деңгейлер
Мемлекеттік басқару элементтерінің мәні мен жүйедегі орнына қарай құқықтық реттеудің құрылымы да соған сәйкес болуы керек. Осыған байланысты мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеу құрылымына төмендегілер кіреді:
Заң шығарушылық реттеу
Мемлекеттік басқару элементтерінің базалық түрлері мен жалпы қағидалары айқындалады.
Жергілікті деңгейдегі нормативтік айқындау
Жергілікті органдар арқылы мемлекеттік басқарудың бірқатар элементтері нормативтік түрде нақтыланады.
Атқарушы биліктің ішкі-жүйелік реттеуі
Атқарушы биліктің жалпы және арнайы органдары жүргізетін басқару процесі ішкі-жүйелік нормалармен реттеледі.
Аумақтық деңгейдегі өзін-өзі басқаруды реттеу
Жергілікті қоғамдастықтың өзін-өзі басқару институттарының құқықтық негіздері мен тәртібі айқындалады.
Құқық қорғау арқылы реттеу
Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, қадағалау және құқық қорғау органдарының қызметі арқылы басқару процесіндегі заңдылық қамтамасыз етіледі.