Артемияның өмірлік циклі кезеңін реттейтін факторлар негізін бағалау

Зерттеудің өзектілігі

Соңғы жылдары табиғи экожүйелерге антропогендік ықпалдың күшеюіне байланысты олардың жай-күйі мен тиімді пайдаланылуына қоғамдық қызығушылық артып отыр. Табиғи биологиялық ресурстарды қазіргі шаруашылықта ұтымды пайдалану ресурстардың табиғи жолмен жаңарып отыруын міндетті түрде сақтауды көздейді. Бұл қағида әрбір ресурс түрін тек өз ареалының шегінде ғана емес, ол мекендейтін барлық аумақта қорғау қажеттігін ескереді.

Негізгі ой

Тұзды көлдердегі Artemia мониторингі жекелеген түрді бақылаумен шектелмейді: ол бүкіл экожүйенің жалпы жағдайын бағалауға мүмкіндік беретін маңызды индикаторлық құрал.

Мақсат, міндеттер және жаңашылдық

Мақсат

Дала зерттеулері мен эксперименттік жұмыстар нәтижелеріне сүйене отырып, Сейтен көлі артемиясының физиологиялық және өсіп-өну сипаттамаларының ерекшеліктерін зерделеу.

Міндеттер

Артемияның өмірлік цикл кезеңдерін реттейтін факторлардың негізін бағалау.
Эксперименттік зерттеулер жүргізіп, физиологиялық және өсіп-өну ерекшеліктері бойынша қорытынды жасау.

Жаңашылдығы

Алынған деректер әдістемелік ұсынымдардың негізі болып, Павлодар облысы аумағында Artemia жөніндегі ғылыми түсінікті кеңейтуге мүмкіндік береді.

Экологиялық факторлар: өзара байланыс және кешенді әсер

Барлық организмдер, соның ішінде гидробионттар, қоршаған ортамен өзара әрекеттесу барысында экологиялық факторлардың кең спектрінің ықпалына ұшырайды. Олардың ішінде абиотикалық факторларға жарық (фотокезең), температура, оттегі, кермектік, қысым және ортаның химиялық көрсеткіштері жатады. Биотикалық факторлар қатарына трофикалық жағдай, популяция тығыздығы, паразитарлық инвазия және басқа өзара қатынастар кіреді.

Қолданыстағы факторлардың ішінен біреуін ғана бөліп алып, өзгелерден тәуелсіз талдау күрделі. Табиғи жағдайда гидробионттарға көбіне бір мезгілде бірнеше фактордың кешенді әсері байқалады.

Антропогендік ықпалдың орны

Артемия тікелей және жанама антропогендік әсер алатын объект ретінде қарастырылады. Сондықтан мониторинг нәтижелері тек түрдің күйін емес, көл экожүйесінің тұрақтылығын да сипаттайды.

Мониторинг әдістемесі

Сейтен көліндегі мониторингтік зерттеу әдістемесі Юта штатының ғылыми зерттеу және дамыту бойынша Стратегиялық одағының қызметкері Б. Мардэн (Солт-Лейк-Сити, АҚШ) әзірлеген және қолданатын стандарт тәсілдерге негізделді.

Сынама іріктеу құрылымы

Сынама 16 тіркелген ұңғымадан алынады.
Ұңғымалар 4 транссектаға шартты түрде бөлінген.
Әр транссектадағы тереңдіктер: 2, 4, 6 және 8 м.

Құралдар және жиілік

Зоопланктон диаметрі 0,5 м конустық планктон торымен алынады.
Температура мен кермектік үшін рапа батометрмен іріктеледі.
Іріктеу кезеңі орта есеппен 10 тәулік (генерация мен ауа райына байланысты).

Негізгі нәтижелер: гидрология, температура және тұздылық

Температуралық режим және генерацияның басталуы

Сейтен көлінің гидрологиялық режимі салыстырмалы түрде тұрақты. Көктемде беткі қабат өте жылдам жылынады: рапаның 0,5 м қабатындағы температура шамамен −8°C-тен +10°C-ке дейін көтеріледі.

Беткі қабат температурасы 10–13°C болғанда алғашқы науплиустар пайда болады. Бірінші генерацияның қалыптасуы мен өсуінің басталуы әдетте сәуірдің соңы мен мамырдың басында, беткі қабат 13–20°C болғанда байқалады.

Жазда рапа температурасы 22–23,5°C-қа дейін жетеді.

Тұз құрамы және кермектік

Көлдің тұзды құрамында негізгі үлесті хлорлы натрий (NaCl) алады.

Маусым бойы рапаның кермектігі орташа 150–160 г/л деңгейінде болып, ауытқу амплитудасы шамамен 3–8 г/л аралығында өзгеріп отырады.

Көріну мөлдірлігі және жем қоры

Температуралық режим салыстырмалы тұрақты болғанымен, маусым бойы жем қорының тұрақсыздығы байқалды. Бұл құбылыс Секки дискісі арқылы өлшенетін судың мөлдірлігімен сипатталады.

Көбею стратегиясы және физиологиялық ерекшеліктер

2011–2012 жылдардағы мониторинг деректерін талдау барысында Artemia шаяндарының көбею заңдылығы мен таралу стратегиясына ерекше назар аударылды. Ұрпақ беру әлеуетін бағалау үшін бүкіл вегетациялық кезең бойы ұрпақ беру көрсеткіштері талданды.

Трофикалық жағдайдың рөлі

Температура, жарық және өзге табиғи факторлармен қатар, шаянтәрізділердің ұрпақ тарату қабілеті көбіне қоректену деңгейіне тәуелді екені көрсетілді. Дегенмен трофикалық жағдайлар көбею процесін анықтайтын жалғыз негізгі фактор емес: көбею циклі уақыт бойынша жас ұрпақтың шығуын қорек қолжетімді кезеңдеріне сәйкес келтіре отырып реттелетіні байқалады.

Көбею типтері және жыныстар арақатынасы

Табиғи популяциялардың бір бөлігі жыныстық жолмен көбейсе, басқалары партеногенез арқылы көбейеді. Партеногенетикалық популяцияны сипаттаудың маңызды көрсеткіштерінің бірі — жыныстар арақатынасы. Кей зерттеулер тұздылық құрамының өзгеруі жыныстар арақатынасына ықпал етіп, еркектердің уақытша жойылуына дейін әкелуі мүмкін екенін атап өтеді.

Ұрпақ беру формаларының ауысуы

Қоршаған орта қолайлы болғанда артемия жұмыртқа (циста) түзу арқылы көбеюден тірі науплиустарды тууға (ововивипария) жеңіл ауыса алатыны көрсетіледі. Алайда бұл ауысудың механизмдері толық зерттелмеген.

Зертханалық эксперименттер циста түзу қорек тапшылығы және оттегінің жетіспеуі жағдайында күшеюі мүмкін екенін көрсетті. Осындай жағдайда гемоглобиннің түзілуі артып, ол қорғаныш құрылымдардың қалыптасуына маңызды рөл атқаруы ықтимал.

Генерациялар саны және шектеуші фактор

Сейтен көлі үшін әдетте үш генерация тән. Дегенмен тұрақты жемшөп базасы және су айдынының қолайлы гидрологиялық режимі жағдайында төрт генерацияның толық даму циклі болуы мүмкін. Биоресурстың дамуын шектейтін негізгі лимиттеуші факторлардың бірі — жемазық базасы.

Практикалық қорытындылар: популяцияны реттеу және өнімділік

Жемазық базасының жеткілікті болуы тірі тууға қолайлы әсер етіп, жоғары ұрпақ тарату көрсеткіштерін қалыптастырады.
Жемазық тапшылығы өсу мен дамудың баяулауына, өлім-жітімнің артуына және ұрпақ берудің төмендеуіне әкеледі.
Популяция санын реттеу тәсілдерін және жемазық базасын басқару тетіктерін әзірлеу ұрпақ таратуды арттырып, дайындау көлемін ұлғайтуға мүмкіндік береді.
Партеногенетикалық популяцияларды сипаттағанда барлық генерациялар бойынша жыныстар арақатынасын талдау маңызды.

Экологиялық терминдер: ұсынылатын анықтамалар

Төмендегі анықтамаларды қазақ тіліндегі толыққанды экологиялық терминдер ретінде қолдануды ұсынамыз.

Абиотикалық факторлар: Өлі табиғаттың әсері (климат, температура, ылғалдылық, жарық және т.б.).
Антропогендік факторлар: Адамның әртүрлі іс-әрекетінің нәтижесінде туындайтын әсерлер.
Биологиялық ресурстар: Генетикалық ресурстар, организмдер немесе олардың бөліктері, популяциялар немесе экожүйелердің адамзат үшін нақты не ықтимал пайдасы немесе құндылығы бар кез келген басқа биотикалық компоненттері.
Биотикалық факторлар: Тірі организмдердің әсері.
Табиғи ресурстардың сарқылуы: Табиғи ресурстар қорларының сандық және сапалық сипаттамаларының ішінара немесе толық жоғалуы.
Ұрпақты болу денсаулығы: Адамның толыққанды ұрпақты өмірге әкелу қабілетін сипаттайтын денсаулық күйі.
Физиология: Тірі ағзаның қызметтері, олардың реттелуі және бейімделу механизмдері туралы ғылым.

Қорытынды

Сейтен көлінің артемиясын зерттеу нәтижелері температура, кермектік, жарық, ортаның сутектік көрсеткіші (pH), еріген оттегі және өзге де факторлардың бірлескен әсері шаянтәрізділердің көбеюіне ғана емес, сондай-ақ альгофлораның түрлік және сандық құрамының қалыптасуына да жағдай жасайтынын көрсетті. Бұл жүйеде жемазық базасы артемия санының динамикасын, ұрпақ берушілігін, физиологиялық және басқа да көрсеткіштерін реттейтін жетекші тетік ретінде көрінеді.

Сонымен қатар ұсынылған анықтамалар қазақ тіліндегі қазіргі экологиялық терминдердің қолданылу аясын кеңейтуге және жүйелеуге бағытталған маңызды қадам болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Хмелёва Н.Н. Шаянтәрізділердің көбею заңдылығы. Минск: Ғылым және техника, 1988. 208 б.
Ивлев В.С. Мұхит жануарларының физиологиясы. М., 1966. 45 б.
Кисилёв И.А. Теңіз планктоны және континенталдық су айдындары. Л., 1980. 97 б.
Ивлева И.В. Омыртқасыздардың биологиялық негіздері және жаппай культивациялау әдістері. М.: Наука, 1969. 75 б.

Zharar.kz