Қазақша рефераттар

Бас келісімнің шаралары арқылы халықаралық сауданың реттелуі

Сыртқы сауданың орны және мәні

Халықаралық экономикалық қатынастардың дәстүрлі әрі ең кең дамыған нысаны — сыртқы сауда. Дүниежүзіндегі барлық елдер үшін оның рөлі ерекше маңызды. Америкалық экономист Джеффри Сакс пікірінше, кез келген елдің экономикалық жетістігі сыртқы саудамен тығыз байланысты: әлемдік экономикадан оқшауланған бірде-бір мемлекет ұзақ мерзімде тұрақты, тиімді экономика қалыптастыра алған жоқ.

Халықаралық сауда — еңбек бөлінісі негізінде әртүрлі елдердің тауар өндірушілері арасында пайда болатын байланыстардың нысаны және олардың өзара экономикалық тәуелділігінің көрінісі. Ғылыми-техникалық прогрестің ықпалымен жүріп жатқан құрылымдық өзгерістер, өнеркәсіп өндірісінің мамандануы мен кооперациялануы ұлттық шаруашылықтардың байланысын күшейтіп, халықаралық сауданың дамуына кең мүмкіндік ашады.

Еркін сауда мен протекционизм: бүгінгі түсінік

Бұрын сыртқы саудада еркін сауда (фритредерлік) мен протекционизм арасында ымырасыздық басым болса, қазіргі кезеңде бұл екі бағыт көбіне өзара кірігіп, аралас түрде қолданылады. Еркін сауда идеяларын алғаш жүйелеген ойшылдардың бірі — Адам Смит. Ол айырбас қандай елге болса да тиімді екенін, әрбір ел одан белгілі бір артықшылық табатынын атап өткен.

Халықаралық сауданың жедел өсу себептері

ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап халықаралық сауда жоғары қарқынмен дами бастады. Бұл үрдіске ықпал еткен негізгі факторлар төмендегідей:

  1. 1) Халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуі және өндірістің интернационалдануы.
  2. 2) Ғылыми-техникалық революция: жаңа салалардың пайда болуы, негізгі капиталды жаңарту және тиімділіктің артуы.
  3. 3) Дүниежүзілік нарықта трансұлттық корпорациялардың белсенді қызметі.
  4. 4) Халықаралық сауданы келісімдер арқылы реттеу (тарифтер мен сауда туралы көпжақты шаралар).
  5. 5) Импорттық кедергілердің азаюы, кедендік шығындардың төмендеуі және еркін экономикалық аймақтардың құрылуы.
  6. 6) Сауда-экономикалық интеграцияның күшеюі және ортақ нарықтардың қалыптасуы.
  7. 7) Сыртқы нарыққа бейімделген экономикасы бар жаңа индустриялық елдердің пайда болуы.

Сауда динамикасындағы өзгерістер және бәсеке

Соңғы онжылдықтарда сыртқы сауда динамикасының әркелкілігі айқын байқалды. Бұл дүниежүзілік нарыққа белсенді қатысушы елдердің өзара сауда-экономикалық қатынастарына тікелей әсер етеді. Мәселен, уақыт өте АҚШ-тың әлемдік нарықтағы салыстырмалы басымдығы әлсіреді: Германия экспортының көлемі АҚШ деңгейіне жақындады.

1990-жылдары Батыс Еуропа елдерінің бірқатары халықаралық саудада нәтижелі қадамдар жасады. Сол кезеңде бәсекелік әлеуеті жоғары тауарларымен Жапонияға Азияның жаңа индустриялық елдері — Сингапур, Гонконг және Тайвань — барған сайын жақындай түсті.

Бәсекеге қабілеттілік қалай өлшенеді?

Бәсекеге қабілеттіліктің халықаралық жіктемелері жүздеген критерийлерді қамтиды. Негізгі көрсеткіштердің қатарына жан басына шаққандағы табыс, инфляция деңгейі және сыртқы сауда балансы кіреді.

Бұлардан бөлек, қазба байлықтар, инфрақұрылым сапасы, байланыс және технологиялық жарақтану сияқты факторлар да есепке алынады.

Анықтама

Женевада өткен дүниежүзілік экономикалық форум баяндамаларында бәсекеге қабілеттілік елдің әлемдік нарықта бәсекелестеріне қарағанда көбірек салыстырмалы артықшылыққа ие байлық өндіруі ретінде сипатталады.

Болашақ көшбасшылар және экспорт құрылымының өзгеруі

Сарапшылардың болжамынша, ХХІ ғасырдың алғашқы жылдарында ең бәсекеге қабілетті елдер қатарында АҚШ пен Азия мемлекеттері алдыңғы орынға шығады. 2030 жылға қарай бәсекеге қабілетті үш мемлекеттің қатарында АҚШ, Жапония және Қытай болуы ықтимал. Олардың ізін ала Германия, Сингапур, Оңтүстік Корея, Үндістан, Тайвань, Малайзия және Швейцарияның әлеуеті жоғары бағаланады.

Дамушы елдердің экспортты әртараптандыруға және өндірістік мүмкіндіктерін кеңейтуге ұмтылысы көбіне өнеркәсібі дамыған елдердің әртүрлі деңгейдегі қарсылығына ұшырайды. Соған қарамастан, кейбір дамушы мемлекеттер, әсіресе жаңа индустриялық елдер, экспорт құрылымын өзгерту ісінде елеулі нәтижелерге жетті: олардың экспортында дайын өнімнің, өнеркәсіп тауарларының, соның ішінде машиналар мен жабдықтардың үлесі артты.

Азия–Тынық мұхит аймағы және әлемдік сауда орталықтары

ХХ ғасырдың соңғы ширегінде халықаралық экономикалық қатынастар жүйесінде Азия–Тынық мұхит аймағының рөлі күшейді. Дүниежүзілік банктің бағалауынша, 2000 жылға қарай дүниежүзілік сауда көлемінің едәуір бөлігі Тынық мұхит бассейнінде шоғырлануы ықтимал болды.

Өнеркәсібі дамыған елдер арасындағы халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуі олардың өзара сауда байланыстарын ұлғайтып, дамушы елдердің үлесін салыстырмалы түрде төмендетеді. Қазіргі кезеңде негізгі тауар ағындарының басым бөлігі «үлкен үштік» шеңберінде қозғалады: АҚШ — Батыс Еуропа — Жапония.

Қорытынды

Сыртқы сауда экономикалық өсудің маңызды тетігі ретінде қала береді: ол еңбек бөлінісін тереңдетеді, технологиялық жаңаруды жылдамдатады және елдердің өзара тәуелділігін күшейтеді. Сонымен бірге, жаһандық бәсеке мен аймақтық интеграция сауда құрылымы мен жетекші ойыншылардың құрамын үздіксіз өзгертіп отырады.