Келісімді тоқтату шарты

Қонақ үй кәсіпорындарын басқарудың кең тараған формалары

Халықаралық тәжірибеде қонақ үй кәсіпорындарын басқарудың кең тараған негізгі формаларына келісімшартпен басқару, франчайзинг келісімі және аренда жатады.

Ұйымдастырушылық-құқықтық құрылымдар

Қонақ үй кәсіпорындары мазмұны, қызметі, құрылымы және орталықтандырылған басқару деңгейі бойынша әртүрлі ұйымдастырушылық формаларда жұмыс істей алады: акционерлік қоғамдар (АҚ), бірлескен кәсіпорындар (БК), синдикаттар, консорциумдар және т.б.

Келісімшартпен басқару

1970-жылдардың басынан бастап қонақ үй индустриясында кең тараған негізгі басқару формаларының бірі — келісімшартпен басқару.

Келісімшартпен басқару — қонақ үй иесі мен менеджер (немесе басқарушы компания) арасында кәсіпорынды басқару тәртібі, жауапкершілік пен төлемдерді айқындайтын жазбаша келісім.

Тарихи қалыптасуы туралы пікірлер

кейбір деректер бойынша, алғашқы басқару келісімшартына ХХ ғасырдың басында César Ritz Group қол қойған;
басқа пікірде алғашқы басқарушы компания ретінде Treadway Hotel Company аталады (АҚШ-та колледжден басқаруға алынған орта қонақ үйден бастаған);
үшінші көзқарас бойынша, алғашқы басқарушы компания — Westin Hotels, қызметін 1930-жылдардан бастаған.

1990-жылдардың басында қонақ үйлерді басқару саласында ірі компаниялар ретінде Richfield Hotel Management, Doubletree Hotel және Interstate Hotels сияқты операторлар аталды.

Басқару келісімінің негізгі мазмұны (7 тармақ)

Операторға кәсіпорынды басқару құқығын беру; нәтижесінде иесінің басқару процесіне тікелей араласу мүмкіндігі шектеледі.
Операциялық шығындарды, қаржылық және жедел тәуекелді (тәуекелдің елеулі бөлігін) кәсіпорын иесіне жүктеу.
Операторды жауапкершіліктен босату немесе қорғау; алайда арам ниет не дөрекі абайсыздық жағдайында жауапкершілік сақталады.
Басқару мерзімін белгілеу: тәжірибеде көбіне 5, 10 немесе 20 жыл.
Басқарушылық ақыны есептеу: әдетте жалпы табыстың 2–4,5% мөлшерінде немесе таза табысқа байланысты. Кейбір келісімдерде мөлшерлеме кезең-кезеңімен өседі (мысалы: 1-жыл — 2%, 2-жыл — 2,5%, 3-жыл — 3,5%).
Келісімді жаңарту тәртібі: жиі жағдайда шешім қабылдау құқығы басқарушы компанияға беріледі.
Келісімді тоқтату шарттары: тараптардың ескерту тәртібін сақтамауы; банкроттық; лицензиядан айырылу; немесе екі жақтың келісімімен тоқтату.

Маңызды қағида: мүлікке құқық

Басқарушы компания, әдетте, кәсіпорын мүлкіне меншік құқығын алмайды. Дегенмен кейбір жағдайларда (әсіресе трансұлттық компаниялар тәжірибесінде) келісімшартқа сай оператордың мүліктің белгілі бір үлесіне қатысуы мүмкін.

Күшті және әлсіз жақтары

Иесі үшін артықшылықтары

оператор (менеджер) әдетте мүлік үлесіне ие болмайды;
басқарушы компанияны/менеджерді таңдау еркіндігі;
операторға тәуелді болмай инвестицияны жүзеге асыру мүмкіндігі;
табыстан басқарушылық ақыны ұстап қалу арқылы қаржыны жоспарлау ыңғайлылығы.

Иесі үшін кемшіліктері

жедел бақылаудың әлсіздігі;
тәуекелдің жоғары болуы және басқарушыға ақы төлеу қажеттілігі;
басқару процесіне тікелей араласу құқығының шектелуі;
келісімшартты мерзімінен бұрын тоқтатудың күрделілігі.

Оператор үшін артықшылықтары

қызмет ауқымын кеңейту;
салыстырмалы түрде аз шығынмен кірісті арттыру мүмкіндігі;
кәсіпорын құнын толық көлемде қаржыландыру міндетінің болмауы.

Оператор үшін кемшіліктері

басқарушылық ақы мөлшерінің шарттармен шектелуі;
иесінің қаржылық жағдайына тәуелділік;
келісім мерзімі аяқталғанда (қайта ұзартылмаса) жұмысты жоғалту тәуекелі.

Франчайзинг келісімі арқылы басқару

Қонақ үй кәсіпорындарын басқарудың тағы бір маңызды түрі — франчайзинг. Термин француздың franchise сөзінен тараған және «артықшылық», «жеңілдік» мағынасын береді. Қазіргі түсінікте бұл — ірі және шағын кәсіпорындар арасындағы келісімшарттық жүйе: франчайзи белгілі бір брендтің атымен, сауда маркасымен және технологиясымен жұмыс істеу құқығын алады.

Қатысушылар және анықтама

Халықаралық франчайзинг ұйымдарының түсіндіруінше, франчайзер (құқық беруші) — заңмен қорғалатын коммерциялық белгі, бизнес жүргізу әдістемесі мен қолдауды ұсынатын тарап; ал франчайзи (құқық алушы) — сол жүйе бойынша жұмыс істеп, төлемдер жасайтын кәсіпорын.

Қонақ үй индустриясындағы қалыптасу тарихы

Франчайзинг ерекше келісімшарт түрі ретінде АҚШ-та қалыптасты.
1907 жылы қонақ үй саласында бұл модель қолданыла бастады: Ritz Development Company Нью-Йорктегі фирмадан құқық сатып алып, Ritz-Carlton атауын қолданды.
1927 жылы Ховард Джонсон франчайзинг келісімін жасап, отельдерін басқаруды кеңейтті: алдымен Шығыс жағалауда, кейін Орта Батыста, ал 1960-жылдардан бастап Калифорнияда.
1960–1990-жылдары франчайзинг-қонақ үйлері мен мотельдер дамудың негізгі стратегияларының біріне айналды.

HFS (Hospitality Franchise System)

Парсиппани, Нью-Джерси — шамамен 3413 отель

Choice Hotels International

Нью-Йорк — шамамен 2487 отель

Holiday Inn Worldwide

Ірі жаһандық желілердің бірі

Франчайзинг келісімінің мазмұны

Әр келісімде франчайзер франчайзиға фирмалық таңбаны, жұмыс технологиясын, брондау жүйесін, маркетингтік процедураларды және өзге корпоративтік құралдарды қолдануға құқық береді. Көп жағдайда негізгі шарт — франчайзер стратегиясына және стандарттарына міндетті түрде сәйкестік.

Стандарттар қай салаларды қамтиды

қонақ үй ғимаратының сыртқы келбеті;
нөмірлер, холл және өзге бөлмелердің интерьері;
нөмірлер саны және қызмет түрлері;
қызмет көрсету деңгейі мен сапа талаптары.

Келісімшартта сапа стандартының барлық ұсақ-түйегін толық сипаттау қиын болғандықтан, бақылау мен тексеру рәсімдері әдетте маңызды орын алады.

Төлемдер жүйесі: негізгі элементтер

Кіру жарнасы (бір реттік төлем)

Кіру жарнасы — көрсетілетін қызметтер мен берілетін қолдау үшін бір рет алынатын төлем. Әдетте ол мыналарды қамтиды:

жоба және регламент құжаттары;
басқару бойынша толық нұсқаулықтар;
басқарушы буынның біліктілігін арттыру;
ашылуға дейін персоналды оқыту;
келісім мерзімі ішінде қайта оқыту/дайындау элементтері.

Төлем келісімге қол қойғаннан кейін бірден немесе бөліп төлеумен жүргізілуі мүмкін (мысалы, 50% — оқытуға дейін, 50% — оқыту барысында).

Роялти және маркетинг жарналары

Роялти — операция көлеміне байланысты тұрақты аударым; қонақ үй индустриясында жиі нөмірден түскен кірістің орта есеппен 3–4% деңгейінде.
Маркетингке жарна — жиі жалпы кірістің 1–5% шегінде; бұл қаражат жарнама кампанияларын, сатуды ынталандыруды және арнайы бағдарламаларды қаржыландыруға жұмсалады.
Орталық брондау жүйесі арқылы келген броньдар үшін қосымша төлем қарастырылуы мүмкін.

Төлем мөлшеріне брендтің танымалдығы тікелей әсер етеді: нарықтағы позициясы күштірек маркалардың шарттары әдетте қатаңырақ әрі қымбат болады.

Бақылау және имидж

Үлкен роялти мен бренд беделін қорғау мақсатында франчайзер кәсіпорынды жүйелі түрде тексеріп, стандарттардың орындалуын бақылайды. Сондай-ақ жаңа өнімдер, сервистер, құралдар немесе сыртқы келбетті жаңарту бойынша талаптар енгізуі мүмкін.

Келісімді бұзу себептері

франчайзер белгілеген стандарт деңгейіне жете алмау;
қызмет көрсету технологиясы мен регламенттерден ауытқу;
келісімшарт бойынша төлемдердің орындалмауы.

Тәжірибеде франчайзинг келісімін бұзудың кең тараған себептерінің бірі — төлемдерді уақытылы төлемеу және қаржылық міндеттемелерді орындамау; ал қонақ үй индустриясында бұзудың маңызды факторы — сапа көрсеткіштерінің төмендеуі.

Франчайзингтің негізгі модельдері

Классикалық модельден бөлек франчайзингтің әртүрлі нұсқалары бар. Олар, негізінен, мына өлшемдер бойынша ажыратылады: қарым-қатынастың ұзақтығы, қандай қолдау көрсетілетіні, және төлемдердің кімге бағытталатыны.

Аймақтық франчайзинг

Франчайзер белгілі бір географиялық аумақты (қала, аудан, штат, облыс және т.б.) қамтуды көздеп, бас франчайзиға тірек болуы мүмкін. Бас франчайзи сол аймақта жаңа франчайзилерді тартуға, бастапқы оқытуды ұйымдастыруға және басқа сервистерді ұсынуға құқылы.

Мұндай модельде бас франчайзи жиі жарнама қорына да жарна төлейді және франчайзинг беретін артықшылықтарды толық қолданады.

Даму франчайзингі

Бұл нұсқада белгілі аумақты дамыту құқығы бар топ франчайзидің «дамыту» функциясын атқарады. Әдетте ол жоспарлау құжаттары, кеңейтуге әдістемелік көмек, жарнама және жүйелік қолдау сияқты құралдарға сүйенеді.

Артықшылықтары мен тәуекелдері

Франчайзи үшін артықшылықтары

дамуға арналған жоспарлар мен нұсқаулықтар пакеті;
танымал брендке сүйенетін жергілікті және ұлттық жарнама;
орталықтандырылған брондау жүйесіне қол жеткізу;
тауар, жабдық, жиһаз сатып алуда жеңілдіктер.

Франчайзи үшін кемшіліктері

жарна, роялти және өзге төлемдерді төлеу қажеттілігі;
стандарттарға қатаң сәйкестік талабы;
желідегі әлсіз орындаулар салдарынан бренд имиджіне тәуелді болу тәуекелі.

Франчайзер үшін артықшылықтары

минималды инвестициямен желіні кеңейту;
нарыққа тереңірек ену мүмкіндігі;
жарна мен роялти арқылы қосымша табыс.

Франчайзер үшін кемшіліктері

кірістің негізгі бөлігі төлемдермен шектелуі;
стандарт бұзылған жағдайда бүкіл желі имиджіне нұқсан келу қаупі.

Тұрақтылық туралы дерек

Зерттеулерге сәйкес, дербес ашылған жаңа кәсіпорындардың едәуір бөлігі 2–3 жыл ішінде тоқтап қалады, ал 5 жыл ішінде банкроттық деңгейі жоғары болуы мүмкін. Ал франчайзинг жүйесінде жұмыс істейтін кәсіпорындарда алғашқы бес жылдағы сәтсіздік деңгейі айтарлықтай төмен: кей деректерде шамамен 4%, халықаралық зерттеулерде банкроттық 1% деңгейінде көрсетіледі.

Аренда

Аренда — қонақжайлық индустриясындағы кәсіпорындарды ұйымдастырушылық басқарудың бір формасы. Ол 1950–1960-жылдары кең танымал бола бастады, алайда қазіргі уақытта салыстырмалы түрде сирек қолданылады.

Аренданың мәні — отель белгілі бір мерзімге жалға беріледі, ал шартқа сай табыстан пайыз төленеді (әдетте 20%-дан 50%-ға дейін). Дамыған елдерде мемлекеттік кәсіпорындарды арендаға беру тәжірибесі де кездеседі.