Құрлықта бірнеше рет мұз басу мен шегінуі болып, мұз басу орасан зор аумақтағы топырақ

Солтүстік Америка табиғатының қалыптасу кезеңдері

Солтүстік Америка құрлығының табиғатының қалыптасуы мен дамуы Еуразия материгімен тығыз байланысты. Материктің қазіргі келбеті ұзақ геологиялық эволюцияның, тектоникалық қозғалыстардың, теңіз басып-шегінуінің және климаттың көп мәрте өзгеруінің нәтижесінде қалыптасты.

Пангеядан қазіргі материкке дейін

Мезозой дәуірінің басында солтүстік жарты шардағы кембрийге дейін қалыптасқан қатпарлықтар оңтүстіктегі құрлықтармен бірігіп, біртұтас праконтинент — Пангеяны түзді. Триас пен юра кезеңдерінде Пангея екі ірі бөлікке бөлінді: Лавразия және Гондвана.

Бұл бөлінуде Тетис геосинклиналі маңызды рөл атқарды. Солтүстік Атлантика орнына сәйкес келетін аймақта Лавразия кайнозойға дейін салыстырмалы тұтастығын сақтап отырды. Тетис жүйесі Пангеяның екіге бөлінуімен қатар, Солтүстік және Оңтүстік Американың бір-бірінен ажырауына да алғышарт болды. Дегенмен, ол кезеңде екі құрлықты уақытша жалғап тұрған шағын құрлықтық көпір болғаны айтылады.

Материктің іргетасы: платформа және қалқандар

Құрлықтың негізін архей мен протерозойда қалыптасқан Солтүстік Америка платформасы құрайды. Материк аумағының шамамен төрттен үш бөлігі платформалық құрылымдардан, ал қалған бөлігі геосинклиналь аймақтардан тұрады.

Платформаның солтүстік-шығыс бөлігі көтеріліп, Канада қалқаны қалыптасты. Ал платформаның басқа бөліктері геологиялық даму барысында төмендеп, шөгінді жыныстар жинақтала берді. Канада қалқанының оңтүстігінің төмен түсуі және шөгінділердің жиналуы палеозой дәуірі бойы жалғасты.

Палеозойдағы қайта құралу және Аппалачтың рөлі

Төменгі палеозойда платформаның солтүстік-шығысында жүрген тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде Солтүстік Америка мен Еуропа платформаларын жалғастырған алып құрлықтық құрылымдар пайда болды. Бұл іздер Гренландияның солтүстігі мен шығысында және Аппалач тауларының солтүстігінде сақталған.

Герциндік қатпарлану кезінде Аппалачтың шығысы мен оңтүстігінде, сондай-ақ Мексика шығанағы маңында құрлықтың кей бөліктері көтеріліп, құрылымдық ойыстар (синеклизалар) айқынырақ қалыптасты. Осылайша, палеозойдың соңы мен мезозойдың басында Солтүстік Америка қазіргі қалпынан едәуір өзгеше болды және Пангея құрамындағы ірі құрлықтық жүйенің бір бөлігі ретінде дамыды.

Бор дәуірі: Атлант мұхитының ашылуы және Лавразияның бөлінуі

Бор дәуірінде Атлант мұхитының қалыптасуы Оңтүстік Америка мен Африканы бір-бірінен ажыратты. Ал бордың орта кезінде Лавразияның бөлінуі Солтүстік Америка мен Еуразияның даралануына негіз болды. Дегенмен, сол кезеңде олардың солтүстік бөліктері әлі толық ажырамаған, белгілі бір уақыт бойы байланыстар сақталған.

Мезозой–кайнозой: Кордильердің қалыптасуы және теңіздің шегінуі

Материктің қазіргі табиғатының қалыптасуына мезозойдағы өзгерістер ерекше ықпал етті. Осы кезеңде Солтүстік Американың батысында Кордильер орогендік белдеуі қалыптасып, мезозой мен кайнозойда одан әрі дамыды.

Кайнозойдың басында платформалық бөлік солтүстікте солтүстік полюске дейін созылып, солтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында Еуразиямен жалғасып жатты. Бордың орта кезінен бастап теңіз сулары оңтүстіктен басып кіріп, платформаны Кордильерден бөліп тұрған ойыстарды толтырды.

Солтүстік Американы оңтүстіктегі құрлықтармен жалғаған құрлықтық байланыстар арқылы тропиктік өсімдіктер мен жануарлар солтүстікке қарай тарады. Бордың соңы мен палеогенде платформа мен Кордильер арасындағы су алабы біртіндеп солтүстіктен оңтүстікке қарай шегініп, ақырында жойылды. Осы кезде материктің солтүстік және ішкі аудандарында климат салқындап, құрғақтана бастады да, дала мен шөлге тән ксерофитті өсімдіктер қалыптасты.

Олигоценнен бергі тектоника: көтерілу, жанартау, жағалаулардың өзгеруі

Кордильердегі орогенез олигоценде басталып, бүгінге дейін жалғасып келеді. Бұл процесс тау жүйесінің әр бөлігінде әртүрлі қарқынмен өтті. Ең күшті қозғалыстар Калифорнияда, Ванкувер аралы маңында және Аляскада байқалды.

Тектоникалық әрекетпен қатар жанартау атқылауы да қатар жүрді. Ол Сеңгір тауларын, Үлкен бассейнді, Мексика таулы қыраты мен Колумбия үстіртін, сондай-ақ Каскад тауларын қамтыды. Қазіргі уақытта бұл белсенділік едәуір бәсеңдеген.

Бұрын тегістелуге жақындаған Аппалачта олигоценде қайта көтерілу басталып, жер бедері жаңарды. Атлант мұхиты жағалауының төмен түсуі өзен сағаларының су астында қалуына және қазіргі эстуарийлік-лагуналық жағалаулардың пайда болуына ықпал етті. Материктің солтүстігінде жер бетінің төмендеуінен архипелагтар қалыптасты.

Неоген–плейстоцен: салқындау және мұз басу

Палеогеннің соңы мен неогенде климат қазіргі жағдайға біршама жақындады: ылғалдылық шығыс пен батыстан материктің ішкі бөлігіне қарай біртіндеп азая берді. Таулы аймақтарда эрозиялық процестер әсерінен тегістелу жүрді.

Климаттың салқындауына байланысты плиоценде тундралық және тайгалық флора мен фауна қалыптасты. Гренландиядан басталған мұз басу плейстоценнің басынан бастап кең тарады. Мұздықтар екі негізгі орталықтан — Лабрадор мен Кордильер аймақтарынан таралып, мұз басу кезеңінде материктің шамамен 60%-ын және 40° солтүстік ендікке дейінгі аумақтарды қамтыды.

Солтүстік Американың Еуразиямен салыстырғанда кеңірек бөлігінің мұз басуы оның ішкі аудандарының ылғал қорының молдығымен байланысты. Ал климаттың континентті сипатына байланысты Алясканың солтүстігі мұз басудан тыс қалған.