Ортағасырлық Түркістан қаласы
Түркістан аймағы: керуен жолдарының тоғысы және археологиялық мұра
Оңтүстік Қазақстан облысының Түркістан аймағы (Түркістан ауданы мен Кентау қаласының аумағы) ежелден-ақ жан-жаққа тарайтын керуен жолдары тоғысқан өңір болған. Шығысында Ұлы Жібек жолынан басталған керуен бағыты (Сыр жолы) Сырдария бойымен Арал теңізіне, одан әрі Батыс Қазақстан арқылы Шығыс Еуропаға дейін созылған. Ал Сырдария бойындағы көне қалалардан тараған Қарқаралы мен Жетіқоңыр бағыттары Қаратаудан асып, Сарыарқа арқылы Ертіске жеткен.
Негізгі ой
Бұл өңір — тарихымыздың әр кезеңінен жеткен тарихи-мәдени ескерткіштері мол, туризмді дамытуға табиғи әрі мазмұндық әлеуеті жоғары аймақ.
Ескерткіштер географиясы мен ауқымы
Ескерткіштер Сырдария жағасынан бастап Қаратаудың қойнауына дейінгі кең аралықта кездеседі. 2006 жылға дейін ғылымға белгілі археологиялық нысандардың жалпы саны 350-ге жеткен. Олардың қатарында:
- тас дәуірі тұрақтары;
- қола, ерте темір дәуірі және ортағасырлық обалар мен оба қорымдары;
- ежелгі және ортағасырлық елді мекендер, қалалар, бекіністер;
- қарауыл төбелер, мұнаралар;
- тасқа салынған суреттер (петроглифтер);
- кәріздер, каналдар мен суару жүйелері.
Тас дәуірі тұрақтары мен қорғандар
Тас дәуірі тұрақтары Қаратау шатқалдарында және тау алды беткейлерінде кездеседі. Әртүрлі кезеңдерге жататын тас пен тас аралас топырақтан үйілген обалар тау шатқалдарында, тау үсті және тау алды жазықтарында орналасқан.
Кіші обалар
Аумағы 4–5 м, биіктігі 0,2–0,3 м.
Ірі обалар
Аумағы 40–50 м-ге дейін, биіктігі 5–6 м.
Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейіндегі тау алды жазығы мен шатқалдарда мұртты обалар да ұшырасады.
Қалалар, бекіністер және қарауыл нысандары
Түркістан аймағында 100-ге жуық ежелгі және ортағасырлық бекіністер, елді мекендер, қарауыл төбелер, қалашықтар мен қалалар бар. Олардың басым бөлігі Сырдария мен Қаратау аралығындағы жазықта, керуен жолдарының бойында орналасқан. Ірі қалалар бір-бірінен шамамен 10–20 км аралықта орналасқан. Мысалы: Иқан, Түркістан, Қарашық, Сидақата, Сауран.
Елді мекендер мен қалашықтардың бір бөлігі Қаратаудың шатқалдары мен тау алды жазығында да кездеседі. Қазақ хандығы дәуіріндегі тастан салынған бекіністер мен қалашықтар Біресек, Үшөзен, Қызылата шатқалдарында және Өгізтауда сақталған.
Ортағасырлық қарауыл төбелер мен қарауыл мұнаралары Қаратаудың теріскейге өтетін шатқалдары бойында, асуларда, тау алды жазықтарында және елді мекендер мен қалалардың арасындағы биік нүктелерде орналасқан.
Петроглифтер және бейнелер әлемі
Қола, ерте темір және ортағасырлық кезеңдерге жататын тасқа салынған суреттер Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейіндегі Қоржайлау, Жыңғылшық, Қарадегерез, Қиынжүрек, Шүкірсаз, Төсбұлақ, Қызылшың, Кеңөзен, Қарақұдық, Майдантал өзендері мен шатқалдарында, сондай-ақ Бессаз шыңы маңында сақталған.
Суреттерде жиі кездесетін бейнелер
Суару жүйелері: канал, арық, кәріз
Ортағасырлық қалалардың маңында каналдар, арықтар және егістік алқаптардың іздері сақталған. Кәріз жүйесіне тән тізбектеле қазылған құдықтар Қаратаудың тау алды беткейлеріндегі Майдантал, Абай, Бабайқорған, Қарашық ауылдары төңірегінде кездеседі.
Түркістан қаласы мен оның аймағындағы тарихи-мәдени ескерткіштер — баға жетпес мұра, тарихымыздың үнсіз куәгерлері. Оларды мазмұнды туристік бағыттарға енгізу өңірдің мәдени әлеуетін кеңейтеді.
1) «Түркістан — Рухани астана» бағыты
Бұл бағыт туристер мен өлкетанушыларды Түркістан қаласының тарихымен, ондағы тарихи-мәдени ескерткіштермен таныстырады және Түркістанда жерленген тарихи тұлғалар туралы қысқаша мәлімет береді.
Бағытқа кіретін нысандар
- Ежелгі Күлтөбе қаласы
- Ортағасырлық Түркістан қаласы
- Қожа Ахмет Ясауи кешені
- Есімхан кесенесі
- Рабия Сұлтан бегім кесенесі
- Қылует жер асты мешіт-музейі
- Ортағасырлық монша
- Құмшықата жер асты мешіті
- Түркістан тарихи музейі
- Әл-Қожа ата кесенесі
- Гауһар ана кесенесі
- Түркістан қаласындағы тарихи орындар мен ғимараттар
- Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті
- Ғылым орталығы және Археология музейі
Ерекше мәртебе
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ескерткіш.
Ежелгі Күлтөбе қаласы
I мыңжылдықтың ортасы — XIV ғ.
Күлтөбе кейінгі ортағасырлық Түркістан қаласының шығыс бөлігінде, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен шамамен 350 м жерде орналасқан. Ескерткіштің жоғарғы қабатындағы тарихи белгілердің бір бөлігі бұзылған. Көлемі 120×150 м, биіктігі 9 м.
Археологиялық қазбалар нәтижесінде Түркістанның 1500 жылдық тарихын дәлелдейтін деректер табылған.
Ортағасырлық Түркістан қаласы
XV — XIX ғғ.
Түркістан қаласының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қала құрылымы цитадель, шахристан және рабаттан тұрады. Шахристан көлемі 23,5 га (шамамен 350×670 м).
Қаланы айналдыра қоршаған қабырға ұзындығы 3 км-ге жуық. Стратиграфиялық зерттеулер қала цитаделінің моңғол шапқыншылығынан кейін қалыптасқанын, ал XV–XVI ғасырларда кесененің батысында шахристанның дамығанын көрсетеді.
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі
XII — XIV ғғ.
Кесене XII ғасырда өмір сүрген ұлы ақын, Ясауийа тариқатының негізін қалаушы Қожа Ахмет Ясауидің бейіті үстіне XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салынған. Бұл — өз дәуірінің сәулет өнеріндегі ірі жетістіктерді жинақтаған бірегей құрылыстардың бірі.
Көлемі
60×50 м
Биіктігі
38 м
Қызметі
көп функциялы кешен
Кесене құрамына жамағатхана, қабырхана, мешіт, үлкен және кіші Ақ сарай, кітапхана, асхана, құдықхана және хужра бөлмелері кіреді.
Есімхан кесенесі
XVII ғ.
Жобасында төртбұрышты құрылыс. Фасадтары сырлы плиткалармен қапталған. Зерттеулер бұл нысанның XVII ғасырда салынғанын көрсетеді. Мұнда қазақ ханы, мемлекет қайраткері Есімхан (1598–1628) жерленген.
Рабия Сұлтан бегім кесенесі
XV ғ.
Жобасында төртбұрышты, ішкі құрылымы сегіз қырлы және төртбұрышты бөлмелерден тұрады. Алғашқы деректер XVI ғасырдан белгілі. Рабия Сұлтан бегім — Ұлықбектің қызы, Әмір Темірдің немересі, Әбілқайыр ханның жары.
Қылует жер асты мешіті
XII — XIX ғғ.
Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстікте, шамамен 150 м жерде орналасқан. Құрылыстың ең көне бөлігі — ғархана (XII ғ.). Ол жер бетінен 4 м тереңдікте, көлемі 1,5×1,5 м, биіктігі 1,6 м.
Аңыз бойынша, Ахмет Ясауи пайғамбар жасына (63 жас) жеткен соң өмірінің қалған бөлігін осы бөлмеде өткізген. Нысан XX ғасырдың 40-жылдары бұзылып, кейін археологиялық-архитектуралық зерттеулер мен 1941 жылғы макет негізінде толық қалпына келтірілген.
Ортағасырлық монша
XVI ғ.
Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстік-шығыста 150 м жерде орналасқан, жеті бөлмеден тұрады. 1978 жылға дейін жұмыс істеген. 1979 жылдан бастап Шығыс моншасы музейі ретінде қызмет етеді.
Құмшықата жер асты мешіті
XII ғ.
Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстік-шығыста 1 км жерде орналасқан. Күйдірілген қыштан салынған екі бөлмелі құрылыс сопылық діни-ғұрыптық нысандар қатарына жатады.
Түркістан тарихи музейі, университет және археология музейі
Түркістан тарихи музейі 2000 жылы ашылған. Орналасқан ғимарат XIX ғасырдың соңында салынған әскери казарма болған. Экспозиция 8 бөлімнен тұрады: тас, қола және ерте темір ескерткіштері; Түркі кезеңіндегі Түркістан оазисі; Шауғар; Ясы; Қожа Ахмет Ясауи; Ескі Түркістан; Түркістан — Қазақ хандығының астанасы; Түркістан — түркі дүниесінің рухани орталығы.
Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті 1991 жылы Түркістан университеті ретінде ашылып, 1993 жылы Қазақстан мен Түркия президенттерінің шешімімен халықаралық мәртебеге ие болды.
Ғылым орталығы 2001 жылы құрылған. Археология музейі университеттің бас ғимаратында орналасқан (экспозициялық алаңы 200 м²) және төрт бөлімнен тұрады: тас ғасыры, қола ғасыры, ерте темір ғасыры, орта ғасырлар.
2) «Түркістанның алтын сақинасы» бағыты
Бағыттың ұзындығы 200–210 км, автокөлікпен (автобус, РАФ, УАЗ, Нива) жүруге арналған. Мақсаты — Түркістан аймағындағы археологиялық ескерткіштермен туристер мен өлкетанушыларды таныстыру.
Маршруттың қысқаша мазмұны
Түркістаннан шыққан туристер Шоқтас тұрақтарына, Әшір және Хантағы обаларына, Хантағы төрткүліне, сондай-ақ ортағасырлық Ішкент, Сауран, Сидақата, Қарашық қалаларына барып, қазба жұмыстарының барысымен танысып, Түркістанға қайта оралады.
Шоқтас тұрағы
Төменгі ерте тас ғасыры
Түркістаннан 25 км солтүстік-шығыста, Кентау—Ащысай жолы бойында орналасқан. Қазақстан мен Орталық Азияда сирек кездесетін нысандардың бірі. Бірлескен Қазақстан—Ресей экспедициялары барысында тас еңбек құралдары мен әртүрлі жануар сүйектері табылған. Бұл — қазақ жеріндегі ең ежелгі ескерткіштердің бірі.
Әшір обалары қорымы
Ерте темір дәуірі
Хантағы ауылынан 3,2 км солтүстік-шығыста, Хантағы өзенінің оң жағалық жарқабағында орналасқан. Қорымдағы «хан обасының» аумағы 36 м, биіктігі 6 м.
Хантағы обалар қорымы
Ерте темір дәуірі
Хантағы ауылынан 6,5 км солтүстік-шығыста, өзен жағасында, Хантағы тауының етегінде орналасқан. Обалардың аумағы 4–12 м, биіктігі 0,2–1,3 м.
Хантағы төрткүлі
VIII — XII ғғ.
Хантағы ауылының солтүстік шетінде орналасқан. Дүниенің төрт жағына бағытталған төрткүлдің көлемі 100×120 м, қамалының биіктігі 3 м, ені 8–10 м.
Ішкент қаласы
VII — XVIII ғғ.
Қарнақ ауылында орналасқан. Жазба деректерде XI ғасырдан (Махмұт Қашқари) бастап кездеседі. Шахристаны трапецияға ұқсас, көлемі 100×150 м, биіктігі 1–1,5 м. Солтүстік-батыс бұрышындағы цитадель көлемі 60×70 м, биіктігі 5–7 м.
Қожа Ахмет Ясауи кешеніндегі Тайқазан XV ғасырда осы қалада құйылған.
Сидақата қаласы
I — VIII ғғ.
Түркістаннан 18 км солтүстік-батыста, Қызыләскер ауылынан 2 км оңтүстікте орналасқан. Жалпы көлемі 9,1 га. Алты бұрышты шахристаны 6,2 га, ең биік жеріндегі цитадельі 80×140 м, биіктігі 14 м.
Сауран қаласы
XIII — XVIII ғғ.
Түркістаннан 40 км солтүстік-батыста, Сырдарияның оң жағасынан 8 км жерде орналасқан. Қазіргі күні қаланың орны солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 800 м, ал оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 500 м созылады. Қамалдың қазіргі биіктігі 3–6 м, сыртынан терең ор қоршаған.
Ортағасырлық деректерде медресе жанында ерекше тетіктер арқылы «қозғалатын» қос мұнара болғаны айтылады. Олардың нақты орны әлі анықталмаған және болашақ археологиялық зерттеулер арқылы нақтылануы мүмкін.
Сауран төңірегінде бақ-бау мен кең қала аймағы болған. Қалаға су Сырдариядан тартылған арықтармен және кәріз жүйесі арқылы жеткізілген. 2005 жылдан бастап «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында кең көлемді қазба жұмыстары жүргізіліп, орталық бөліктен мешіт, медресе және солтүстік-шығыс қақпа аймағындағы бірнеше кезеңнің қалдықтары ашыла бастаған.
Қарашық қаласы
VI — XIV ғғ.
Түркістаннан 8 км солтүстікте, Қарашық өзенінің оң жағасында орналасқан. Орталық бөлігі (шахристан, цитадель, рабад) және шаруашылық аймағынан тұрады. Шахристан көлемі шамамен 220×135–200 м, биіктігі 8–9 м. Рабад аумағы 400×460 м.
2001–2003 жылдары жүргізілген зерттеулер қала өмірінің VI–XIV ғасырларды қамтығанын көрсетті. Қазбалардан құрылыс қалдықтары, бөлмелер, сондай-ақ әр кезеңге тән археологиялық материалдар табылған.
3) «Қаратау ескерткіштері» бағыты
Бұл бағыттың мақсаты — туристер мен өлкетанушыларды Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейіндегі Біресек, Үшөзен, Қызылата және Өгізтау шатқалдарында орналасқан археологиялық ескерткіштермен таныстыру. 3–4 күндік бағыттың жалпы ұзындығы 400–450 км. Маршрут автокөлікпен және жаяу жүруге бейімделген.
3.1) Біресек бағыты
Ұзындығы: 100 км
Бұл бағыт Біресек өзені мен оның салалары бойындағы ескерткіштерді қамтиды.
- Алмалысай обалар қорымы (ерте темір дәуірі): аумағы 8–20 м, биіктігі 0,4–2,5 м.
- Алмалысай елді мекені (VI–IX ғғ.): төртбұрышты нысан, ортағасырлық керуен жолы бойында.
- Біресек обалар топтары: Есекбел, Есіркеп, Теректі аймақтары.
- Есекбел бекінісі (VI–IX ғғ.): керуен жолын бақылауға ыңғайлы биік жартас үстіндегі құрылыс.
Жыңғылшық петроглифтері
Қола дәуірі — ерте темір дәуірі
Біресек өзенінің саласы Жыңғылшық өзенінің оң жағалауындағы тасқа салынған суреттерді 1982 жылы археолог З. С. Самашев ашып, зерттеген. 2001–2002 жылдары олар қайта қаралып, фото-тіркеу және көшірме сызбалары жасалған.
Бейнелер қатарында құс тұмсықты бұғылар, түйе, тау ешкілері, жылқылар, бұқа-турлар, күн символдары және антропоморфты тұлғалар бар.
3.2) Байылдыр бағыты
Ұзындығы: 130 км
Бұл бағыт Байылдыр өзені мен Аша маңындағы археологиялық нысандарды қамтиды.
Ортағасырлық Аша қаласы
VI — XII ғғ.
Аша ауылынан 1,3 км оңтүстікте, Байылдыр ауылынан 12,7 км солтүстік-шығыста, Байылдыр өзенінің сол жағында орналасқан. Қала екі бөліктен тұрады: оңтүстік бөлігі 130×115 м, биіктігі 13 м; солтүстік бөлігі сай арқылы бөлінген.
Аша бекінісі
XV — XVI ғғ.
Аша ауылынан 1 км оңтүстік-батыста орналасқан. Биік таудың үстіндегі нысанды 1–1,5 м енді, 1–2 м биік тас қаланды қоршаған. Қаландының кей бөліктері бүлінген.
Ерте темір дәуірі қорымдары
- Бозбұтақ обалар қорымы: аумағы 6–15 м, биіктігі 0,3–1,3 м.
- Балағайып обалар қорымы: Аша ауылынан 1 км солтүстікте, Байылдыр өзені бойында, Балағайып үңгіріне жақын.
Ескерту: берілген мәтін осы тұста үзіліп аяқталады; егер жалғасын жіберсеңіз, бағыттың қалған нысандарын да бірізді құрылымға түсіріп, толықтырып өңдеп беремін.