Шетелдік жүйе тәрбиесінен өткен кеңестік жүйе өзгешелігі
В.А. Сухомлинскийдің ұжым туралы педагогикалық көзқарасы
Көрнекті педагог Василий Александрович Сухомлинский (1918–1970) өз педагогикалық жүйесінде оқу-тәрбие процесін әрбір оқушының жан-жақты дамуына, дара ерекшелігін, бейімділігін, қызығушылығын және қабілеттерін жетілдіруге бағыттап ұйымдастырды.
Оның педагогикалық ойлары мен тәжірибесі «Павлыш орта мектебі», «Балаға жүрек жылуы», «Ұжымның құдіретті күші», «Мектептің жас директорымен сырласу», «Ұлыма хат» сияқты еңбектерінде жүйелі түрде баяндалған.
Негізгі идея
Сухомлинский мектеп ұжымының мәнін және оны тәрбиелеудің принциптерін терең ашып, идеялық-азаматтық мазмұнды ұжым өмірі мен дамуының өзегі ретінде қарастырды. Ұжымдық тәрбиенің ықпалы, адамаралық қарым-қатынастың нәзік қырлары, педагогикалық бақылаулардың байлығы — оның зерттеулерінің айрықша құндылығы.
Ұжым және тұлға: тепе-теңдік мәселесі
Сухомлинский еңбектерінде ұжымда тәрбиелеу принципі кең әрі сенімді түрде іске асырылды: ол бұл принциптің методологиялық мәнін түсіндіріп, тәжірибе арқылы ұжымның балаға ықпал ету күшін дәлелдеді. Сонымен бірге, ұжымның нақты әдістерін, оларды қолдану шарттарын, даму заңдылықтарын және құрылым ерекшеліктерін талдады.
Мектеп тәрбиесін ұйымдастырудың топтық формасы — ұжымдық тәрбие. Автордың пайымдауынша, тұлғаның жан-жақты дамуына мүмкіндік беретін орта — ұжым; бірақ жекелік еркіндік те дәл ұжым ішінде орныға алады.
Маңызды тұжырым
Тәрбиеде біржақтылыққа жол беруге болмайды: жекелей дамуды кемсіту де, ұжымдауды әсірелеу де қателікке апарады. Дұрыс көзқарас — ұжымдық және тұлғалық дамудың үйлесімі.
Білім беру туралы көзқарасы: екі міндет
Сухомлинский білім беру мен тәрбиені бір-бірін толықтыратын, өзара байланысқан тұтас процесс деп түсінді. Оның көптеген еңбектеріндегі өзекті ой — педагогтың екі ірі міндетті шешуі:
- Оқушыларға білім қорын жинақтауға мүмкіндік беру;
- Оқушыларды өмір бойы үздіксіз білімін толықтыруға, адамзат мәдениетінің қазынасын тиімді пайдалануға үйрету.
Оның тұжырымы: «Адамның білім арқылы еңбек етуге үйренуі — адамгершіліктің ең жоғарғы мұраты».
Гуманистік бағыт: мадақтау, жазалау және бағалау
В.А. Сухомлинский — гуманистік дәстүрдің лайықты жалғастырушысы. Павлыш мектебінде жазалаусыз тәрбие бүкіл педагогикалық ұжымның қағидасы ретінде орнықты. Ол: «Он жыл бойы тәрбиеленушілерімді жазалаусыз тәрбиеледім, олар жақсы адамдар болып қалыптасты», — деп жазды.
Бағалау мәселесінде де ол сақтыққа шақырды: әсіресе жоғары сыныптарда қанағаттанғысыз баға баланың жүрегін жаралап, психологиясына әсер етіп, өзіне сенімін төмендетуі мүмкін. Оның пікірінше, барлық бала 1-сыныпқа жақсы оқуға ниетпен келеді, ал оқудағы әрбір жетістік пен күн сайынғы ілгері қадам күш-жігер береді.
Баға туралы түсінігі
Сухомлинский үшін баға — жазалау құралы емес. Ол бағаны жалқаулық үшін жаза ретінде емес, еңбек үшін берілетін оптимистік марапат деп қарастырды.
Ұжымдық шығармашылық істің кезеңдері
Балалар ұжымын дамыту теориясына қосқан маңызды үлестерінің бірі — ұжымдық шығармашылық істі кезең-кезеңімен ұйымдастыру. Бұл тәсіл ұжым мүшелерінің жауапкершілігін, бірлескен ойлауын және ортақ нәтижеге ұмтылысын күшейтеді.
-
1
Бастау және мәселе қою
Жұмыс әңгімеден басталып, шешілуі тиіс мәселелер ұсынылады, талқыланады, міндеттер белгіленеді, сұрақтар қойылады. Іс жобасы жасалады.
-
2
Жоспарлау және жалпы талқылау
Ұжымдық іс жоспарланып, жалпы жиналыста талқыланады. Әр мүше пікір айтып, сұрақтар қойып, ұсыныстар енгізеді.
-
3
Нақтылау және дәлелдеу
Іс мазмұны нақтыланып, дәлелденеді. Жоба бөлімдерде қаралып, жұмыс басталады.
-
4
Өткізу және дайындық қорытындысы
Іс өткізіліп, дайындық нәтижесі бағаланады. Оны барлық ұжым мүшелерімен бірлесе отырып жетекшілер мен тәрбиешілер ұйымдастырады. Қатысушылар үшін маңыздысы — сергектік, өз мүмкіндігіне сай үлес қосу, жолдастарына және адамдарға қуаныш әкелуге сенім.
-
5
Жалпы қорытынды және рефлексия
Ұжым мына сұрақтарға жауап іздейді:
- Қандай жұмыстар жақсы атқарылды? Себебі неде?
- Не істелмеді? Неліктен?
- Келешекке нені ұсынамыз?
-
6
Ұсыныстарды іске асыру
Қорытындыда айтылған ұсыныстар жүзеге асырылады, келешектегі іс-әрекеттің мақсаты, мазмұны және бағыттары айқындалады.
Мектеп пен отбасы: біртұтас тәрбие процесі
Сухомлинский еңбектерінде «мектептік-отбасылық тәрбие» ұғымы жиі қолданылады. Оның пікірінше, тәрбиені мектептік немесе отбасылық деп бөле қарастыруға болмайды: бала тұлғасы тұтас, оны қалыптастыру процесі де тұтас сипат алады. Осындай біртұтас үдерісте мектеп жетекші рөл атқарады.
Балалар мен тәрбиешілер арасындағы рухани қарым-қатынас — ұжымдық қатынастың даму өзегі. Бұл идея бүгінгі жаңашыл мұғалімдердің гуманистік ұстанымдарымен де үндеседі.
Адамгершілік үлгісі: Януш Корчак
Сухомлинский соғыстан кейін Януш Корчактың ерлігі туралы біліп, оны адамгершіліктің ең жоғарғы өлшемі ретінде бағалады. Ол «Балаға жүрек жылуы» кітабында: «Януш Корчактың өлімі — мен үшін ерекше адамгершілік күш пен тазалықтың жігерлендіретін шабыты», — деп жазды.