Қазақстандағы кәсіпорындардың қазіргі жағдайына талдау
Нарықтық ортадағы кәсіпорын: экономикалық және әлеуметтік жауапкершілік
Нарықтық орта жағдайында кәсіпорынның толық экономикалық және құқықтық дербестік алуы оған бірқатар қосымша міндеттер жүктейді. Соның нәтижесінде кәсіпорынның қызмет аясы едәуір кеңейеді. Мемлекеттік экономика жағдайында негізгі буынның іс-әрекеті көбіне өндірістік қызметпен шектелсе, аралас әрі әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономикада кәсіпорын тек экономикалық мақсаттарды ғана емес, әлеуметтік міндеттерді де атқаруға тиіс.
Мемлекеттің рөлі және кәсіпорынның міндеттері
Мемлекет кәсіпорынға меншік құқығын бере отырып, оған өз мүлкін, өндірген өнімін және тапқан табысын пайдалану еркіндігін ұсынады. Сонымен қатар әлеуметтік шаралардың бір бөлігін кәсіпорын шығындары арқылы орындауды талап етеді. Сондықтан меншік түріне қарамастан, кәсіпорындар экономикалық қызметпен қатар әлеуметтік қызметті де жүзеге асыруға міндетті.
Экономикалық қызметтің құрылымы
1) Өндірістік қызмет
Қоғамдық тұтынуды қанағаттандыру үшін қажетті тауарлар мен қызметтерді өндірумен байланысты.
2) Табысқа қатысты қызмет
Өндірістен алынған табысты бөлу және мақсатты пайдалану: өндірісті кеңейтуге, сондай-ақ ұжымды әлеуметтік дамытуға бағыттау.
Кәсіпкерлік: мәні, субъектілері және түрлері
Монополиялық мемлекеттік экономика жағдайында кәсіпкерлік қызмет құқығы негізінен мемлекетке тиесілі болды. Ал нарықтық экономикада кәсіпкерлік тек мемлекетке ғана жүктелмей, әрбір кәсіпорын мен жеке тұлғаға мүмкіндік беріледі. Бұл жүйенің ғылыми-техникалық прогресс талаптарына сай жаңарып отыруына және тұтынушы қажеттіліктерін жедел қанағаттандыруға жағдай жасайды.
Масштабы бойынша
- шағын кәсіпкерлік;
- орта кәсіпкерлік;
- ірі кәсіпкерлік.
Субъектілері бойынша
Кәсіпкерлік субъектілеріне әртүрлі экономикалық қызметке қатысатын жеке индивидтер, жеке тұлғалар және ортақ экономикалық мүдделер мен келісімшарт міндеттемелері арқылы біріккен адамдар тобы жатады.
Ұжымдық кәсіпкерлік мысалдары
Шумпетер көзқарасы: кәсіпкерлік — жаңалықтың қозғалтқышы
Неміс экономисі Йозеф Алоиз Шумпетер (1883–1950) кәсіпкерлікті жаңа игілікті дайындауға немесе сапалық тұрғыдан жаңа өнім жасауға бағытталған қызмет ретінде сипаттайды. Бұған өндірістің жаңа тәсілдерін енгізу, жаңа нарықтарды игеру, жаңа шикізат көздерін табу және өндірісті жаңаша ұйымдастыру жатады.
Маршалл пікірі: еркіндік және серпін
Альфред Маршалл нарықтық экономиканың басты қасиеті ретінде өндіріс пен кәсіпкерліктің еркіндігін атап өткен. Оның тұжырымынша, кәсіпкер — экономикалық процесті жеделдететін тұлға. Дегенмен нарыққа өту еркін кәсіпкерлікке жол ашқанымен, барлық мәселені өздігінен шешпейді: тиімді нәтиже үшін мемлекеттің үйлестіруші рөлі қажет.
Шағын кәсіпкерлік: стратегиялық маңыз және қайшылықтар
Өтпелі кезеңде кәсіпкерлік қызметтің дамуы кешенді әрі көп деңгейлі болуы тиіс. Себебі бұл сала Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық саясатының стратегиялық мақсаттарына жетудегі экономикалық базис қызметін атқарады. Еркін кәсіпкерлік — барлық деңгейдегі жаңашылдық, алайда оны өрістету мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды талап етеді.
Шағын бизнестің қалыптасу логикасы
Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, шағын кәсіпкерлік ең алдымен капиталдың айналымы жылдам салаларда — сауда, қоғамдық тамақтандыру және қызмет көрсету бағыттарында пайда болады. Алайда нарықтық реформаларды жеделдету саясаты бағаны ырықтандырудан басталып, инфляцияның өсуі, пайыз мөлшерлемелерінің күрт қымбаттауы және халық жинақтарының құнсыздануы шағын бизнестің қаржылық базасын әлсіретті. Бұл инвестициялық белсенділіктің төмендеуіне және кәсіпкерлікке ынтаның бәсеңдеуіне әкелді.
XXI ғасыр қарсаңындағы басымдық
XXI ғасыр қарсаңында Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық саясатында шағын кәсіпкерлікті дамытуға ерекше мән берілді. Оның рөлі әлеуметтік ахуалды жақсартуда маңызды: жұмыспен қамту осы секторда жылдамырақ өсіп, қоғам тұрақтылығына ықпал етеді.
«Өсу үстіндегі бала» ұстанымы
Батыс әдебиетінде шағын бизнес «өсу үстіндегі балаға» теңеледі: ол үнемі бастапқы деңгейде қала алмайды, кеңею үшін нарықта белсенді кәсіпкерлік стратегияны қажет етеді.
Неге шағын және орта фирмалар инновацияда алда?
Әлемдік экономикада ірі компаниялардың күшеюі шағын және орта фирмалардың сақталуы әрі дамуымен қатар жүреді. Көптеген жаңа өнім түрлері алдымен шағын және орта кәсіпорындарда пайда болады: олар тұтынушылық талғамның өзгерісіне икемдірек және қанағаттандырылмаған сұранысты іздеуге мәжбүр. Сондықтан бір қызметкерге шаққандағы ғылыми-зерттеу және конструкторлық жұмыстарға шығындарының жоғары болуы жиі кездеседі.
АҚШ тәжірибесі
1950-жылдардың ортасынан 1970-жылдардың ортасына дейін жұмысшысы 1000 адамнан аз фирмалар инновациялардың жартысынан көбін енгізген; инновациялардың шамамен төрттен бірі 100 адамдық фирмаларға тиесілі.
Мысал
Apple компаниясы жеке компьютер өндірісін алғашқылардың бірі болып енгізіп, кейін негізгі өндірушілер қатарына қосылды.
Жұмыспен қамту
АҚШ-та соңғы он жылда жаңа жұмыс орындарының 60%-ы 20 адамнан аз қызметкері бар компаниялар есебінен құрылғаны айтылады.
Шағын және орта бизнестің ірі компаниялармен байланысы
Шағын және орта бизнес тек өз бетінше дамып қоймайды, ол ірі компаниялармен кооперацияда да маңызды рөл атқарады. Күрделі өнім өндірісі мыңдаған бөлшекті талап етеді, сол бөлшектерді келісімшарт жүйелері арқылы көптеген шағын және орта фирмалар шығарады. Кейбір ірі электротехника және автомобиль концерндерімен 20–30 мыңға дейін шағын компаниялардың жұмыс істеуі осыны көрсетеді.
Франция
Шағын және орта кәсіпорындардың шамамен 40%-ы монополиялармен байланысты.
АҚШ
Келісімшарт жүйесіне 400 мыңға жуық немесе 25% шағын кәсіпорын тартылған; оларда 4,5 млн адам жұмыспен қамтылған.
Ақпараттық қызметтер
ҒТП негізінде бағдарламалық қамтамасыз ету, инженеринг, консалтинг сияқты қызметтерді шағын компаниялар да тиімді атқара алады. Германияда осы саладағы компаниялардың елеулі бөлігі — 10 адамнан аз ұжымдар.
Шағын және орта бизнестің 6 негізгі қызметі
- 1 Нарық конъюнктурасының өзгерісіне икемді бейімделу.
- 2 Іске толық тартылмаған қаржы ресурстарын тиімді жұмылдыру.
- 3 Бәсекелестік ортаны қалыптастыруға үлес қосу, әсіресе жоғары монополияланған экономикада.
- 4 Жұмыспен қамту мәселесін шешудегі үлкен рөл (дамыған елдерде 50–60% жұмыспен қамту және 70–80% жаңа жұмыс орындары).
- 5 Ғылыми-техникалық жаңалықтарды енгізудегі үлес (жеке компьютер, көшірме аппараттары, Polaroid типті камералар және т.б.).
- 6 Әлеуметтік қысымды жұмсарту: дағдарыс кезінде халыққа табыс табу және қабілетін іске асыру мүмкіндігін беру.
Өтпелі экономикадағы кедергілер және қолдау тетіктері
Халықаралық тәжірибе өтпелі экономикада мемлекет көбіне сауда кәсіпкерлігін ынталандырып, өндіріс саласындағы кәсіпкерлікті тиімсіз күйде қалдыратынын көрсетеді. Өтпелі кезеңге нарық инфрақұрылымының дамымағандығы да тән, бұл шағын кәсіпкерліктің өсуін тежейді.
Қазақстанда 1998 жылға дейін созылған өндірістің құлдырауы, инфляциялық үдерістер, бағаның өсуі және тұрғындардың номиналды табыстарының жеткіліксіз артуы өндіріс саласында, соның ішінде шағын бизнес негізіндегі кәсіпкерлік қызметтің дамуын айтарлықтай баяулатты. Тежеуші факторлардың бірі — өндірістік саладағы шағын бизнестің маңызын жеткілікті бағаламау.
Шағын кәсіпкерлікті дамыту үшін қажетті жағдайлар
- Еркін бәсекені қалыптастыру негізі ретінде шағын кәсіпкерлікті дамытудың кешенді, ғылыми негізделген мемлекеттік бағдарламаларын әзірлеу.
- Қаржылық базаны күшейту: жеңілдетілген несиелер, жеңілдетілген салықтар, гранттар және басқа ынталандырулар.
- Ғылыми-техникалық прогрестің басым бағыттарында шағын кәсіпкерліктің орнын нақты айқындау.
- Аймақтарда шағын кәсіпорындарға қызмет көрсететін арнайы орталықтардың жүйесін дамыту.
- Ірі және шағын бизнес ынтымақтастығын күшейту, әсіресе сауда мен қызмет көрсету салаларында ірі кәсіпорындардың ресурстарын тарту.
Қазақстандағы мемлекеттік қолдау: 1997 жылғы қаулы және көрсеткіштер
Қазақстанда шағын кәсіпкерлікті дамытуда 1997 жылғы 6 наурыздағы «Шағын кәсіпкерліктің дамуын жандандыру және мемлекеттік қолдауды күшейту шаралары туралы» Президент қаулысы маңызды рөл атқарды. Құжат мазмұны жағынан өтпелі экономика жағдайында шағын кәсіпкерлікті дамытудың мемлекеттік бағдарламасы ретінде бағаланады.
2001 жылдың басында Қазақстанда шағын кәсіпкерліктің 348 мың субъектісі тіркелді. Бұл салада жұмыспен қамтуды 500 мың адамға дейін өсіру және шағын кәсіпорындарда жұмыс істейтіндердің үлесін 40%-ға жеткізу міндеті қойылды.
Орта және ірі бизнес: өтпелі кезеңнің түйінді сынақтары
Өтпелі экономикада орта және ірі кәсіпкерліктің дамуы көп жағдайда мемлекет меншігін жекешелендірумен байланысты. Жоспарлы экономикада орта және ірі кәсіпорындардың басым бөлігі мемлекет иелігінде болды, ал жекешелендіру ғана оларды дербес және тәуелсіз етуге мүмкіндік берді.
Дегенмен орта және ірі кәсіпорындардың нарық жағдайында жұмыс істеуі ең қиын әрі өткір мәселелердің бірі болып қалды. Бұған қоғамдық санада орныққан стереотиптер, нарықтық құндылықтардың бір сәтте қалыптаспайтыны, сондай-ақ басқарудың өтпелі дағдарысы әсер етті. Көп кәсіпорындар ұзақ уақыт бойы жоспарды орындауға бағдарланып, өнімді өткізу мен сатып алушы табу сияқты нарықтық міндеттерді өз жауапкершілігі ретінде сезінбеді.
ТМД және Шығыс Еуропа елдерінің тәжірибесінде орта және ірі кәсіпорындардың алға жылжуына төлем қабілетсіздіктің өсуі мен ішкі қарыздардың ұлғаюы да кедергі болды. Мемлекеттік және нарықтық басқарудың жаңа құрылымдары қалыптасқанымен, олардың құзыреті, құқықтары мен міндеттері нақты айқындалмаған жағдайлар жиі кездесті.
Қазақстандағы кәсіпорындардың қазіргі жағдайы: тіркелім динамикасы
Экономикадағы қиындықтарға қарамастан, Қазақстан аумағында жұмыс істейтін біріккен және шетел қатысуы бар кәсіпорындардың саны жылдан-жылға өсіп келеді. 2004 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша тіркелген кәсіпорындар саны 5444-ке жетіп, 2002 жылмен салыстырғанда 1,5 есеге артқан.
2004 жылғы құрылым
- Ірі кәсіпорындар191
- Орта кәсіпорындар206
- Кіші кәсіпорындар5147
Ең көп шоғырланған салалар
- Сауда, жөндеу2214
- Өңдеу өнеркәсібі910
- Жылжымайтын мүлік операциялары657
Инвестиция үшін тартымды аймақтар
Сарапшылар бағалауынша, инвестиция салуға қолайлы өңірлердің қатарына Алматы және Астана қалалары, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Атырау, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстары жатады.
Кесте 3. Қызмет түрлері бойынша тіркелген кәсіпорындар саны (2002–2004)
| Қызмет түрі | 2002 | 2003 | 2004 |
|---|---|---|---|
| Қазақстан Республикасы (барлығы) | 2738 (кіші 2505, орта 163, ірі 70) | 3731 (кіші 3472, орта 190, ірі 69) | 5444 (кіші 5147, орта 206, ірі 91) |
| Ауыл шаруашылығы, аңшылық, орман шаруашылығы | 48 (45/3/0) | 79 (75/2/2) | 112 (100/10/2) |
| Балық өсіру және балық аулау | 1 (1/0/0) | 3 (3/0/0) | 7 (7/0/0) |
| Тау-кен өнеркәсібі | 88 (55/20/13) | 97 (64/16/17) | 131 (93/20/18) |
| Өңдеу өнеркәсібі | 511 (427/49/35) | 674 (581/61/32) | 910 (814/59/37) |
| Электр, газ, су өндіру және бөлу | 26 (17/2/7) | 31 (25/5/1) | 27 (22/3/2) |
| Құрылыс | 211 (197/14/0) | 301 (284/15/2) | 562 (541/18/3) |
| Сауда, тұрмыстық бұйымдар және автокөлік жөндеу | 1050 (1023/24/3) | 1511 (1474/33/4) | 2214 (2175/30/9) |
| Қонақ үйлер мен мейрамханалар | 71 (62/6/3) | 84 (75/5/4) | 93 (84/5/4) |
| Көлік және байланыс | 201 (185/12/4) | 266 (239/23/4) | 353 (326/23/4) |
| Қаржылық қызмет | 70 (62/8/0) | 76 (68/7/1) | 89 (77/9/3) |
| Жылжымайтын мүлік операциялары | 336 (319/14/3) | 449 (438/11/0) | 657 (639/15/3) |
| Білім беру | 21 (19/2/0) | 35 (31/3/1) | 0 |
| Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет | 25 (24/1/0) | 37 (34/2/1) | 40 (37/1/2) |
| Басқа да коммуналдық және жеке қызметтер | 77 (67/8/2) | 88 (81/7/0) | 46 (41/4/1) |
| Үй шаруашылығына қызмет көрсету | 0 | 0 | 203 (191/9/3) |
| Экстерриториялық ұйымдар | 0 | 0 | 0 |
Ескертпе: Жақша ішіндегі формат — кіші/орта/ірі кәсіпорындар.
Кесте 4. Облыстар бойынша тіркелген кәсіпорындар саны (2002–2004)
| Аймақ | 2002 | 2003 | 2004 |
|---|---|---|---|
| Қазақстан Республикасы (барлығы) | 2738 (2505/163/70) | 3731 (3472/190/69) | 5444 (5147/206/91) |
| Ақмола | 20 (17/2/1) | 57 (47/9/1) | 92 (82/9/1) |
| Ақтөбе | 59 (44/10/5) | 97 (77/15/5) | 166 (147/12/7) |
| Алматы облысы | 110 (93/12/5) | 148 (127/15/6) | 203 (187/12/4) |
| Атырау | 75 (65/8/2) | 123 (112/7/4) | 236 (216/16/4) |
| Шығыс Қазақстан | 79 (66/7/6) | 117 (105/7/5) | 189 (178/6/5) |
| Жамбыл | 27 (21/3/3) | 29 (23/3/3) | 36 (30/4/2) |
| Батыс Қазақстан | 44 (36/7/0) | 70 (65/5/0) | 130 (119/9/2) |
| Қарағанды | 87 (67/11/9) | 123 (107/7/9) | 185 (169/8/8) |
| Қостанай | 36 (33/2/1) | 106 (96/8/2) | 155 (150/4/1) |
| Қызылорда | 14 (9/4/1) | 18 (12/4/2) | 24 (19/3/2) |
| Маңғыстау | 48 (44/4/0) | 99 (89/8/2) | 148 (139/8/1) |
| Павлодар | 38 (30/2/6) | 45 (38/5/2) | 67 (60/4/3) |
| Солтүстік Қазақстан | 50 (39/6/5) | 87 (78/8/1) | 144 (132/11/1) |
| Оңтүстік Қазақстан | 121 (109/8/4) | 264 (247/9/8) | 414 (393/10/11) |
| Астана қаласы | 200 (190/7/3) | 232 (222/7/3) | 388 (377/6/5) |
| Алматы қаласы | 1730 (1642/70/18) | 2116 (2077/73/16) | 2867 (2749/84/34) |
Негізгі қорытындылар
- 2004 жылы тіркелген 5444 кәсіпорынның 53%-ы Алматы қаласында шоғырланған (2867 кәсіпорын).
- Біріккен және шетел кәсіпорындарының негізгі шоғырланған орталықтары — Алматы, Астана қалалары, сондай-ақ Қарағанды және Атырау облыстары.
- Оңтүстік және Солтүстік Қазақстан, Павлодар өңірлерінде 2003 жылы байқалған төмендеу 2004 жылы қайта өсімге ауысқан, бұл инвестициялық ахуалдың жақсарғанын аңғартады.
Жалпы алғанда, кәсіпорындар санының жыл сайын өсуі Қазақстан экономикасында кәсіпкерлік белсенділіктің біртіндеп нығайып келе жатқанын көрсетеді. Алдағы міндет — осы өсімді өндірістік секторда да тұрақтандырып, бәсекелестік орта мен инфрақұрылымды сапалы деңгейге көтеру.