Ағаш қоры мен көлемі бойынша Шығыс Қазақстанның қылқанжапырақты ормандары бірінші орында
Экология • Орман ресурстары • Қорғау
Таза ауа және орман: Қазақстан ормандарының ахуалы
Жер бетіндегі жануарлар дүниесі мен адамзат үшін тіршіліктің негізі — таза ауа. Атмосферадағы тұрақты әрі аса қажетті газдардың бірі — оттегі. Тропосфералық ауа қабатының 20,9%-ын оттегі құрайды, ал оның басты көзі — өсімдіктер, әсіресе көпжылдық ағаштар.
Орманның табиғи қызметі
Орман тек оттегі өндірумен шектелмейді. Таулы аймақтардағы ормандардың топырақ пен суды қорғаудағы рөлі ерекше: тау бөктеріндегі шым қабаты сақталып, су ағысы бірқалыпты реттеледі. Бұл құбылыс эрозияның алдын алып, өзен-көлдердің қоректену режимін тұрақтандыруға ықпал етеді.
Қазақстандағы орман үлесі және жоспар
Қазақстан аумағында орманды жер көлемі шамамен 3,8%. «Қазақстан — 2030» стратегиясында бұл көрсеткішті 5,1%-ға дейін арттыру көзделген. Қазорман шаруашылығының мәліметі бойынша, 1998 жылы орманның жалпы көлемі 24 568,4 мың гектар болған.
Ірі орманды өңірлер
Шығыс Қазақстан, Қостанай, Батыс Қазақстан, Ақмола, Павлодар облыстары.
Орманның таралу ерекшелігі
Солтүстікте өзен бойындағы ормандар, оңтүстікте тоғайлар көбіне жеке-жеке алқаптар түрінде орналасқан.
Қауіптер: өрт, зиянкестер, қаржыландырудың қысқаруы
Соңғы жылдары республика орман қоры аумағында 2257 орман өрті тіркелген. Өрттердің шамамен 70%-ы отты дұрыс пайдаланбаудан туындаған. Нәтижесінде 4 млн м³-ке жуық ағаш жойылған. Ірі өрттер Шығыс Қазақстан, Павлодар, Ақмола, Қарағанды және Алматы облыстарында болған.
Орман шаруашылығын қаржыландыру қысқарған сайын, күтіп-ұстау мен қорғаудың сапасы төмендейді. Мәселен, 1997 жылдың қазан айында ірі өрт салдарынан 170 мың гектардан астам орман өртенген. Сонымен қатар, Баянауыл ұлттық бағының ерекше қорғалатын аумағында 12,1 гектар жер отқа оранған.
Бақылау қызметінің қысқаруы және орман қорғау кәсіпорындарының көпшілігінде қазіргі техниканың жетіспеуі зиянкестер ошағы мен орман ауруларының көбеюіне әкеліп отыр. Бір дерек бойынша, 50 мың гектар орман алқабында зиянкестер мен ағаш аурулары анықталған.
Құқықтық бақылау
1997 жылы орман заңын бұзушыларға қатысты 500 іс тіркелген. Бұл көрсеткіш орманды қорғау жүйесінің тұрақты бақылауды қажет ететінін көрсетеді.
Орманның тозу себептері: антропогендік және табиғи факторлар
Орманның азып-тозуы көбіне адам әрекеті мен табиғи факторлардың қосындысынан туындайды. Мысалы, Қызылқұм шөлейт даласын суаруға Сырдариядан су алу жер асты суларының деңгейін төмендетіп, бұталы-ағашты өсімдіктердің жағдайын нашарлатқан. Соның салдарынан кей аумақтар сексеуіл өсіруге жарамсыз күйге түскен.
Малды жөнсіз жаю шөлейттегі орманға едәуір зиян келтірген. Далалық орман, әсіресе құнды қарағайлы алқаптар, ретсіз кесуден сарқылған. Өзендерді реттеу, ағынды тежеу және өрт тоғайлардың да тозуын күшейтті.
Сирек кездесетін биогеоценоз саналатын тораңғы да қатты азайған. Шардара ауданында соңғы онжылдықта бұл тұқымның 30%-ын маңызы төмендеу шеңгел тобы алмастырғаны айтылады.
Жоғары таулы аймақтардың табиғи ерекшеліктеріне байланысты тау ормандары да өрттен көп зардап шеккен.
Орман саясаты және жіктелуі
Республика ормандарындағы экологиялық ахуалдың нашарлауы орман ресурстарын сақтау және ұтымды пайдалану үшін шұғыл, нақты шараларды талап етеді. 1993 жылы қабылданған жаңа Орман кодексі орманды құқықтық және экологиялық тұрғыдан қорғауға, шаруашылықты ұтымды жүргізуге ынталандыруды белгілі дәрежеде күшейтті.
I топ
18,7 млн га. Егістікті, топырақты және суды қорғауға арналған ормандар; қала және өндіріс орындарының айналасындағы; курорттық; өзен, тас жол, темір жол жиегіндегі; мемлекеттік қорық ормандары.
Бұл топтағы ормандарды кесуге тыйым салынады. Тек күтіп-баптау, санитарлық және қалпына келтіру мақсатындағы кесулер жүргізіледі.
II топ
Су қорғауына алынған ормандар және аз/орташа орманды өңірлердегі алқаптар. Кесу мөлшері жылдық өсімге сәйкес белгіленеді.
Қазақстанда бұл топқа, мысалы, 591 мың га жерді қамтитын Шығыс Қазақстан облысының белгілі аумақтары жатады.
III топ
Орманды жерлерде орналасқан барлық өзге ормандар. Бұл санатта өндірістік орман дайындау жұмыстары жүргізіледі.
Мысал: Кенді Алтайдың таулы ормандары; Шығыс Қазақстанда 1,5 млн га орман алқабы.
Орман құрамы: сексеуіл үлесі және қылқанжапырақтылар
Сексеуіл ормандары барлық орман аумағының шамамен 50%-ын алғанымен, ондағы ағаш қоры небәрі 2,1% ғана. Бұл құрғақ аймақ ормандарының биологиялық ерекшелігін, сондай-ақ қорды басқарудағы тәсілдің маңызын көрсетеді.
Бағалы қылқанжапырақты ормандар негізінен Алтай мен Тянь-Шаньда, Ертіс маңындағы таспалы тоғайда және Қазақстанның қатпарлы өлкесінде өседі. Ағаш қоры мен көлемі бойынша Шығыс Қазақстанның қылқанжапырақты ормандары алда: олар самырсын, шырша және кедрден тұрады.
Орман түрлері ішінде екінші орында — шоқ қарағайлы ормандар, үшінші орында — Тянь-Шань шыршасынан тұратын таулы ормандар.
Болашақ қадам
Орман шаруашылығының ғылыми-зерттеу институты деректеріне сүйенсек, Қазақстан облыстарында болашақта қорғаныштық ормандар отырғызу қажет. Бұл — экожүйелік тұрақтылықты күшейтудің және табиғи ресурстарды ұтымды пайдаланудың негізгі бағыттарының бірі.
Қорғау
Өрттің алдын алу, бақылауды күшейту, техникалық жарақтандыру және құқықтық жауапкершілікті тұрақты қолдану.
Қалпына келтіру
Орманды молықтыру, ауру мен зиянкестерге қарсы уақтылы шаралар, қорғаныштық орман белдеулерін отырғызу.
Ұтымды пайдалану
Орман топтарына сай басқару: I топта — сақтау, II топта — өсімге сай шектеулі кесу, III топта — өндірістік жоспарлау.