Қазіргі түркі түлдері құрамында сын есім жасайтын аффикстердің жалпы саны біраз
Түркі тілдеріндегі сын аталымдарының жасалымы
Қазіргі тіл білімінде тіл мен мәдениет, этнос мәселелері әртүрлі ғылым салаларының тоғысында кешенді түрде зерттеліп келеді. Осы бағыттағы маңызды міндеттердің бірі — түркі тілдерін салыстыра талдап, олардың ұлттық дүниетанымы, мәдениеті мен рухани қоры туралы қорытынды жасау. Әсіресе аталым (номинация) бірліктерінің уәждемесін (мотивациясын) қарастырғанда, тілдік сипатпен қатар танымдық негіздің де айрықша рөл атқаратыны байқалады.
Сын есімнің басқа сөз таптарымен байланысы
Жалпы тіл жүйесінде, соның ішінде қазақ тілінде, сын есімдер мағыналық тұрғыдан зат есімдермен тығыз байланысады. Ал мәні мен функционалдық қызметі жағынан есімшелердің, үстеулердің кейбір топтарымен мәндес болып келуі де жиі ұшырайды.
Әсіресе етістік негізді сын есімдердің есімшелермен (кейде үстеулермен) байланысы — тілдің даму барысында кейбір формалардың әрі есімше, әрі сын есім, кейде үстеу қызметінде орнығуымен түсіндіріледі.
Мысал ретінде:
- көк — түс атауы (сонымен қатар «аспан» мәнімен де ұштасады);
- -р — есімше тұлғасы ретінде де, сын есімдік қолданыста да көрінеді;
- -қы — шайқы сияқты сөздер құрамында зат есім жасауға қатысады;
- -қыш — тұтқыш (зат есім), тапқыш (сын есім) тәрізді қолданыстар.
Морфологиялық ерекшелік: «таза сын есімдік» тұлғалардың аздығы
Түркі тілдеріндегі сын есімдердің маңызды ерекшелігі — оларды басқа сөз таптарынан айқын бөліп тұратын, тек сын есімдерге ғана тән морфологиялық тұлғалардың өте аз болуы (немесе мүлде болмауы). Бұл жайт жалпы алтай тілдері аясында да байқалуы мүмкін.
Мысалы, қазақ тіліндегі сын есім жасайтын -лы қосымшасы тарихи тұрғыдан -лық тұлғасымен төркіндес. Ал -лық көне түркі тілінің өзінде де «таза» сын есім жасайтын жұрнақ болмағаны тарихи деректерден көрінеді. Сонымен қатар шырай тұлғаларының қалыптасуы да тіл дамуының кейінгі кезеңдеріне жатқызылатын құбылыс ретінде бағаланады.
Бұдан шығатын тұжырым: қазіргі деректердің бәрін түркі тілдеріндегі сын есімдер ежелден-ақ дербес грамматикалық топ ретінде толық қалыптасқан еді деп түсіндіруге болмайды. Сын есімдердің семантикалық және грамматикалық тұрғыдан жіктелуі, өз алдына сөз табы болып даралануы — тарихи дамудың нәтижесі.
Сын есімдердің қалыптасуының екі жолы
Түркі тілдері құрамында сын есімдердің қалыптасуын, жалпы алғанда, екі бағытта сипаттауға болады:
- Трансформация — есімдердің (зат есімдер де, қимыл есімдері де) контекстегі қолданыс барысында сындық мәнге ауысуы.
- Морфологиялық жүйенің қалыптасуы — сын есімдерді өзге сөз таптарынан ажырататын сөзжасамдық тәсілдердің орнығуы.
Негізгі идея
Трансформация жолында сөз тұлғасы алдымен анықтауыштық қызметке жиі түседі, соның нәтижесінде сындық мәні тұрақталып, тілдік нормаға айналады.
Негізгі сын есімдердің тарихи негізі
Трансформация арқылы қалыптасқан негізгі сын есімдерге бүгінгі түркі тілдерінің барлығында (фонетикалық өзгерістермен) кездесетін көк, қара, қызыл, жасыл, сары, жас, кәрі тәрізді бірліктер жатады. Бұл сөздердің арғы негізі әртүрлі болуы мүмкін: бірі бастапқыда есімге, енді бірі етістікке жақын тұрған синкретті түбір ретінде түсіндіріледі.
Мәселен, қара сөзінің зат есімдік қолданысы («қара көрінді») сақталса, етістікпен байланысын қарай тұлғасы арқылы да аңғаруға болады. Мұнда -ай/-ей/-й үлгісі есім түбірден етістік тудыратын жұрнақтар қатарына телінеді: сары–сарғай, көп–көбей, мол–молай, қоңыр–қоңырай, т.б.
Көне тұлғалар
Көнетүркі тілінде кең тараған -ығ/-іг аффиксі де назар аудартады: сарығ ~ сары, хатығ ~ қатты, т.б. Бұл қосымшаның шығу тегі туралы ортақ пікір бірізді емес, бірақ негізгі сын есімдердің тарихи қалыптасуына қатысы бар екені байқалады.
Негізгі және туынды сын есімдер
Қазіргі түркі тілдерінде сын есімдерді морфологиялық тұрғыдан екі топқа бөлу орныққан:
- Негізгі сын есімдер — бүгінгі тіл құрамында бөлшектеуге келмейтін, түбір ретінде ұғынылатын бірліктер.
- Туынды сын есімдер — қосымшалар арқылы басқа сөз таптарынан (есімдер мен етістіктерден) жасалған аталымдар.
Негізгі сын есімдерге мысалдар
ақ, қара, көк, қызыл, сары, ала, жақсы, жаман, зор, үлкен, кіші, т.б.
Түр-түсті білдіретін сын есімдер көптеген түркі тілдерінде түгелге жуық қайталанып отырады. Мысалы, ала сөзі қазақ, ноғай, ұйғыр, алтай, түрікмен, әзербайжан тілдерінде де ұшырайды. Сол сияқты «жаңа» ұғымы да: қазақ жаңа, ноғай йаңы, ұйғыр йени, түрік йени, т.б. түрінде көрінеді.
Дегенмен негізгі сын есімдердің бір бөлігі жекелеген тілдердің тарихи дамуына сай өзгешеленеді. Бұл тұрғыдан, әсіресе, чуваш тіліндегі ерекшеліктер назар аударарлық: ваты (кәрі), віті (ұсақ), хырах (жалғыз), т.б. Мұндай ұғымдар басқа түркі тілдерінде жиі жағдайда өзге түбірлер арқылы беріледі.
Қатыстық сын есім жасайтын өнімді аффикстер
-лық/-лік және -лы/-лі
Ең өнімді жұрнақтардың бірі — -лық/-лік (фонетикалық нұсқалары: -лығ/-ліг, -лы/-лі). Көне және орта түркі кезеңдерінде бұл аффикс көбіне -лығ түрінде айтылып, әрі зат есім, әрі сын есім жасаған. Қазіргі қазақ тілінде кейде -лы мен -лық жарыса қолданылуы мүмкін: ауылдық жер — ауылды жер.
- тыва: даштығ (тасты), дағлығ (таулы), суғлығ (сулы)
- өзбек: куркинчли (қорқынышты)
- хақас: маллығ (малды), тоннығ (тонды, киімді)
-лы/-лі арқылы «қатыстылық» мәні
Кейбір түркі тілдерінде -лы/-лі тұлғасы ұлтқа, мекенге қатыстылықты білдіруде белсендірек қолданылады: қарашай қытайлы (қытайлық), түрік ыстанбуллы (стамбулдық), өзбек самарқандилик (самарқандық), т.б. Бұл — тұлғаның семантикалық дамуының нәтижесі.
-қы/-кі (мезгілдік қатыстық)
Есімдерден мезгілдік қатыстық сын есім жасауға -қы/-кі қатысады: қазақ қысқы, жазғы, әзербайжан ахшамқы (кешкі), түрік сабаһқы (ертеңгі), тыва часқы (көктемгі), т.б.
-шақ/-шек, -чан/-чен, -ша/-ше (икемділік, бейімділік)
Бұл тұлғалар белгілі бір іске, әрекетке, дағдыға бейімділікті білдіреді: қазақ бойшаң, алтай соғушчан (ұрысқақ), татар талайчән, өзбек сүзчан (сөзшең), т.б. Қазақ және өзге тілдерде мағынасы жақын -қақ/-кек тұлғалары да кездеседі (мысалы, ұрысқақ).
Тілдік айырмашылықтар және өнімділік
Кейбір аффикстер белгілі бір тілдерде ғана өнімді болуы мүмкін. Мысалы, қазақ тілінде -ман сын есім жасамайды, ал қарашай-балқар және түрік тілдерінде ол сын есім тудыруы ықтимал. Сол сияқты қазақ тіліндегі -сақ (мысалы, сусақ, малсақ) шектеулі қолданыста көрінсе, алтай, тыва, саха тілдерінде мағыналық өрісі кеңірек болуы мүмкін. Қазақ тілінде бұл мән жиі жағдайда -шыл, -құмар, -хор арқылы беріледі.
Жоқтық мәні: -сыз/-сіз
Сын есімдер белгілі бір белгінің, сапаның жоқтығын да білдіре алады. Түркі тілдерінде бұл мән ең жиі -сыз/-сіз аффиксі арқылы беріледі: әзербайжан йағсыз (майсыз), түрік татсыз (дәмсіз), т.б.
Чуваш тілінде дыбыстық сәйкестік негізінде бұл аффикс -сăr/-сір түрінде беріледі: утсăr (атсыз), тіпсір (түпсіз). Ал кейбір тілдерде (мысалы, саха, шор) бұл аффикс жоқ болып, жоқтық мәні синтаксистік құрылымдар арқылы жеткізіледі.