Қазақша рефераттар

Басқа халықтарды өрнектерімен байланысты ерекшеліктері

Түстердің мәні және ұлттық дүниетаным

Өнер тарихында әр халықтың бояу түсін өзінше қабылдап, өзінше қолданатыны ертеден белгілі. Мәселен, араб өнерінде сары немесе көк түстердің жиі ұшырасатынын, ал қазақ халқының ақ түске айрықша мән бергенін айту жеткілікті. Қазақ ою-өрнегінде ақ түстің көбірек қолданылуы кездейсоқ емес: бұл белгілі бір заңдылықтан, халықтың өмірлік тәжірибесі мен дүниетанымынан туған құбылыс.

Ақ түс нені білдіреді?

  • Ақ түс — шындықтың, қуаныштың, бақыттың нышаны.
  • Тұрмыста ақ түс жиі кездеседі: сүт — «ақ», «ағарған» деп аталады.
  • Халық ұғымында адам бәле-жаладан, ауру-сырқаудан ақпен тазарады.

Сондықтан да «ананың ақ сүті», «көңілің ағарсын», «ақ дидар», «ақ жарқын», «ақ отау», «ақ қайың», «ақсарбас» сияқты тіркестер белгілі бір қажеттіліктен, наным-сенімнен туындаған. Ертеде ел ағасын ақ киізге көтеріп хан сайлау дәстүрі де ақ ұғымын қасиеттеумен байланысты. «Ақ түйенің қарны жарылды» деген сөздің үлкен мерекеде айтылуы да — ақтың қуанышпен сабақтас символикасы.

Басқа түстердің символикасы

Көк

Аспан, көкке табыну, кеңістік идеясы.

Қызыл

От, жылу, күш-қуат.

Сары

Айырылысу, сағыныш сарындары.

Қара

Жер, тұрақтылық, түп негіз.

Жасыл

Көктем, жастық, жаңару.

Түр-түстің ою-өрнекте күрделі рөл атқаратыны осыдан байқалады: түс арқылы ой мен идея нақты бейнеге айналып, болмыс пен шындық көркем тілмен жеткізіледі. Мәселен, қызыл, көк, жасыл түсті гүл оюлары аққұрға жиі салынып, «аспанымыз ашық, күніміз жарық, еліміз бақытты болсын» деген халық тілегін танытады.

Дәстүрлі нанымдардағы ақтың орны

Қазақ ұғымында құйрығында ақ қылы бар жылқы құтты саналған: оны сатпайды, ешкімге бермейді, өйткені «малмен бірге құт-береке кетеді» деп түсінген. Мұндай ұстанымдардың барлығы ою-өрнектегі түстер жүйесіне де ықпал еткен.

Құрылымдық жүйенің ерекшеліктері

Қазақ ұлттық ою-өрнегінде өрнек мәнерінің орналасу принципі тұрақты, құрылым жүйесі қатаң сақталады. Бір өрнектің екінші өрнекпен жөнсіз шатасуы немесе композицияның ала-құла болуы сирек кездеседі. Бұл — халық өнеріндегі жүйелілік пен талғамның айғағы.

Кілем, түскиіз, сырмақ, текеметтегі негізгі орналасу тәртібі

Табақ өрнек (орта ою)

Бұйымның дәл ортасына орналастырылады.

Шет ою

Бұйым жиегін бойлай жүргізіледі.

Қолтықша

Орта ою мен шет оюдың арасындағы үшкіл кеңістікке беріледі.

Осындай тұрақтылық ою-өрнек мазмұнын тереңдетіп, нақтылық пен айқындықты күшейтеді. Өрнектердің орналасу жүйесін берік сақтау — дүниені тұтас тануға, кеңістікті кең қамтып көрсетуге ұмтылған халықтық ойлау үлгісімен сабақтас. Мұның көшпелі өмір салтының ықпалы болғаны да ықтимал.

Басқа халықтардың өрнектерімен байланысы

Қазақ ою-өрнегі көршілес әрі туыстас халықтардың мәдениетімен өзара ықпалдасып дамыған. Ұқсастық көбіне өрнек пішінінің қолданылуы, жасалу технологиясы және атаулардың төркіндестігі арқылы байқалады.

Атаулардың төркіндестігі: «тұмар»

Мысалы, «тұмар» атауы бірқатар халықтарда ұқсас айтылады: қарақалпақ тілінде тумар, тәжік, түрікмен, өзбек тілдерінде тумор түрінде кездеседі. Бұл — ортақ мәдени кеңістіктің, тарихи байланыстардың белгісі.

Тәрбиелік мәні

Үлкендер өрнек мәнін үйрету арқылы балалардың адамгершілік тәрбиесін күшейткен. Әсіресе аспан әлеміне байланысты өрнектердің мазмұнын тану арқылы бала қазақтың көне дүниетанымымен танысып, халықтың тапқырлығы мен даналығын ұғынады.

Өсімдік, жер, су бейнелі өрнектер

Өсімдік, жер, су тақырыбындағы оюларға гүл, тау, су, тоғыз төбе, алма гүл, шатыр гүл, арпагүл сияқты түрлер жатады. Туған жерін жанындай сүйіп, қастерлеген халық кейінгі ұрпақтың да жер-су мен өсімдік атаулыны аялайтын азамат болып қалыптасуын қалаған.

Дала табиғатымен тілдесу: халық өлеңіндегі ой

«Жау, жау, жаңбыр,
Жау жаңбыр!
Арық суы мол болсын!
Өсімдіктер көп болсын!
Жауған жерің шөп болсын!»

Бұл жолдар «сулы жер — нулы жер» деген түсінікті, су мол болса шөп те мол болатынын, шөп көбейсе малдың семіретінін, сөйтіп елдің ырысы артатынын меңзейді. Осындай арман-тілек ою-өрнек өнерінде де көрініс тапқан.

Су оюы: киелі белгі

Су оюы — байырғы әрі киелі оюлардың бірі. Көне түсінікте су қасиетті, жаратушы аналардың бірі ретінде қабылданған. Осыдан «суға түкірме» сияқты тыйымдар туған. Көне түркі жазбаларында да «от ана», «су ана» деген тіркестер кездеседі.

Ирек

Судың толқынын, қозғалысын меңзейді.

Тасқын

Күшті ағыс, молшылықтың ишарасы.

Дария

Дастархандылықтың, кең пейілдің символы.

Су оюы көбіне бұйымдардың жиектеріне, сондай-ақ өрнек бөліктерінің жік-шекарасын айқындау үшін салынады. Тәрбиелік тұрғыдан бұл өрнектер балаларға суды ластамауды, талды сындырмауды, шөпті жұлмауды ескерткен. «Жерді теппе», «шөпті жұлма» деген өсиеттер мен «көктей солғыр» сияқты қарғыс тіркестері де табиғатты қастерлеу ұғымымен сабақтас.

Тұрмыстық заттарға қатысты өрнектер

Тұрмыстық өрнектер күнделікті өмірде кездесетін заттардың бейнесін береді: тұмар, орамал, балдақ, балта, бауырсақ, шынжыр, кереге ою, балдақ тұмарша, құманбау, сырға және т.б.

«Нәйзекі» оюы және тарихи жады

Нәйзекі — найза тәріздес ою. Бастапқыда «найзаға үкі» ұғымымен байланысты болғаны айтылады: ауызша қолданыста өзгеріп, «нәйзекі» түрінде орныққан. Бұл ою жауынгерлік дәуірмен, ел қорғау идеясымен сабақтасып, ерліктің белгісі ретінде бау-құрлардың шетіне салынады.

Найзаға үкі тағу да наным-сенімнен туған. Үкі қазақ ұғымында киелі саналып, бүгінге дейін нәресте киіміне, қыз жасауына, жас келіннің шымылдығына не орамалына көз бен тілден сақтасын деп тағылады.

Тоқыма және киіз бұйымдарындағы ою-өрнек

Қазақтың тоқыма және жүннен жасалатын бұйымдарына киіз, текемет, алаша сияқты түрлер жатады. Бұл бұйымдарды сәнді әрі мазмұнды ету үшін ою-өрнек кеңінен қолданылған. Әсіресе текемет пен сырмақ — өрнек өнерінің техникасы мен композициясын айқын көрсететін дәстүрлі үлгілер.

Текемет: өрнек салу және басу тәсілдері

Текеметтің киізден басты айырмасы — оның бетіне түрлі өрнек басылып түсірілуінде. Текемет үйге төселетін кесек киізден жұқалау, ал сырмақтық киізден қалыңырақ келеді. Ол көбіне таза әрі жұмсақ болғандықтан, тек қозы жүні немесе ең таңдаулы ұяң жүн пайдаланылады.

Екі негізгі әдіс

1) Дайын талдырма киізден ою қиып басу

Түрлі түсті жүннен бөлек басылған жұқа талдырма киіз үлгі бойынша қиылады. Қиылған ою шабақталған жүннің үстіне салынып, үстінен ыстық су себіліп, киізше бастырылады. Бұл әдіспен өрнек беті тегіс әрі анық шығады.

2) Түсті жүнді бет тарту кезінде бірге енгізу

Боялған жүнді немесе басқа түсті жүнді алдын ала бөлек баспай-ақ, бет тарту барысында шүйкелеп отырып бірге тартады. Білектеу, тебу және қарпудан кейін текемет қайта пысытылады. Текемет әдетте сырылмайды, жиектелмейді.

Текеметтерде мүйіз өрнектердің түрлері кең қолданылады. Құрылымына қарай олар да орта ою, қолтықша, шет ою болып бөлінеді.

Оңтүстік өңірдегі текемет басудың сатылап орындалуы

  1. 1 Боялмаған ақ жүн жұқалап жайылып талдырылады; үстіне тағы жүн тартылып қайта талдырылады (негіз қабат).
  2. 2 Үстіне өң ретінде боялған жүн тартылып, біраз бастырылады.
  3. 3 Өрнек нұсқасы жүнмен жүргізіледі (кейде алдын ала дайындалған талмадан ойып салынады).
  4. 4 Толық пысығанша басылады; кей жағдайда жиегін шашақтау үшін боялған таспа талма қабаттарының арасында бірге бастырылады.

Шеберлердің айтуынша, өрнекті алдын ала талмадан ойып орналастыру тәсілі кейінгі уақытта сирек қолданылатын болған.

Сырмақ: құрастыру, жиектеу және сыру

Сырмақ жасаушы шеберлер ең алдымен ою үлгісін таңдап, оның киіз бетіне қалай орналасатынын жоспарлаған. Сонымен бірге киіздің көлеміне қарай артық кесінді мен қиқымды көбейтпей, ықшам құрастыруды көздеген.

Жұмыс барысы

  1. 1 Сырмаққа арналған киіздің оң беті жерге жайылады.
  2. 2 Ою-өрнек үлгісі қағазға, тақыр теріге немесе клеенкаға түсіріліп, киіздің үстіне қойылады.
  3. 3 Үлгі ізімен өткір пышақпен не қайшымен мінсіз қиылып, сырмақ бетіне орналастырылады.
  4. 4 Екі түсті бөліктер жөрмеп тігіледі: қара киізден ойылған өрнек ақ киіз бетіне, ал сырт оюлар жиекке түсе отырып құрастырылады.
  5. 5 Ою жоспарларының үстінен боялған жиек бастырылады (жиектеу).
  6. 6 Сырмақ астарланып, бетімен қосып сырылады; соңында шеттері тегістеліп, жиек бастырылады.

Сыру тігісінің екі тәсілі

Жеке жіппен сыру

Жіпті әрлі-берлі шаншып, тік шаншыммен сырып тігу.

Қос жіппен сыру

Негізгі жіптің астына тағы бір жіпті бос төсей отырып сыру; тігіс машина тігісіне ұқсайды.

Сыру көбіне ою-өрнектің бағытын сақтай отырып жүргізіледі. Жиектік жіп әдетте айқын, ашық түсті болып, өрнекті айшықтай түседі.