Қылмыстардың көптігін жекелеген қылмыстан, яғни қылмыстың бір ғана құрамының белгілерінен тұратын әрекеттен ажырата білу керек
Қылмыстардың көптігі мен жекелеген қылмысты ажырату
Қылмыстардың көптігін жекелеген қылмыстан, яғни қылмыстың бір ғана құрамының белгілерінен тұратын әрекеттен ажырата білу қажет. Егер жасалған қылмыс қарапайым құрам белгілеріне сай келетін қылмыстық қылықтың бір ғана көрінісі болса, жекелеген қылмысты қылмыстардың көптігінен ажырату, әдетте, қиын емес.
Дегенмен сот тәжірибесінде сырттай қарағанда жекелеген қылмыстар қылмыстардың көптігіне өте ұқсас болып келетін жағдайлар да кездеседі. Мұндай ұқсастық, негізінен, күрделі (құрамдас), созылмалы және жалғаспалы қылмыстар жасалғанда байқалады.
Негізгі ұғымдар
- Күрделі (құрамдас) қылмыс — екі немесе бірнеше әрекеттен тұрады, бірақ ішкі тұтастығына қарай бір қылмыс ретінде қарастырылады.
- Созылмалы қылмыс — белгілі бір қылмыстық құрамды үзбестен ұзақ уақыт бойы жүзеге асыру.
- Жалғаспалы қылмыс — ортақ ниет пен мақсатпен қамтылған, біртектес әрекеттердің (не әрекетсіздіктің) тізбегі ретінде көрінетін тұтас қылмыстық мінез-құлық.
Күрделі (құрамдас) қылмыстар
Жеке алғанда әрқайсысы дербес қылмыс құрамының белгілеріне сай келуі мүмкін, бірақ өзара байланысы мен ішкі тұтастығына байланысты бір қылмыс ретінде бағаланатын екі немесе бірнеше әрекеттен құралған қылмыстар күрделі (құрамдас) қылмыстар деп танылады.
Мысал: қарақшылық
Мұндай қылмыстардың кең тараған түріне бөтен мүлікті иелену мақсатымен жәбірленушінің өміріне не денсаулығына қауіпті күш қолдану арқылы қол жеткізетін қарақшылық жатады.
Балама әрекеттері бар күрделі құрам
Кейбір күрделі қылмыстар екі әрекеттен, соның ішінде балама әрекеттерден тұруы мүмкін. Мысалы, ҚК-тің 202-бабында бір қылмыс мынадай балама әрекеттер арқылы көрінуі ықтимал:
- құнды қағаздарды эмиссиялау жобасын оның жалған ақпараттан тұратынын біле тұра бекіту;
- құнды қағаздарды шығару туралы есептің жалған екенін біле тұра оны бекіту.
Кінәлі адам аталған әрекеттердің біреуін ғана жасаған күннің өзінде де, бірнешеуін қатар жасаған жағдайда да, іс бір ғана қылмыс құрамымен бағаланады.
Созылмалы қылмыстар
Созылмалы қылмыс — белгілі бір қылмыстық құрамды үзбестен ұзақ уақыт бойы жүзеге асыру. Әдетте бұл, заң қылмыстық қудалану қаупін төндіре отырып, кінәліге жүктеген міндеттердің ұзақ уақыт бойы орындалмауынан туындайтын әрекет немесе әрекетсіздік түрінде көрінеді.
Іс жағдайы: алимент төлеуден қасақана жалтару
Мысалы, П. сот шешімімен белгіленген ұлын асырауға қажетті қаражатты бір жарым жыл бойы қасақана төлеуден бас тартқан. Осы кезеңде ол жұмыс орнын сегіз рет ауыстырып, бір қаладан екінші қалаға көшіп жүрген.
Қылмыстық қылық ұзақ уақытқа созылғанымен, бұл жағдай қылмыстардың көптігі болып саналмайды; ол бір ғана созылмалы қылмыс ретінде бағаланады.
Жиі кездесетін түрлері
Созылмалы қылмыстар қатарына, сондай-ақ, қашқындық (ҚК-тің 373-бабы), несиелік берешекті өтеуден әдейі жалтару (ҚК-тің 195-бабы), шетел валютасындағы қаражатты шетелден қайтармау (ҚК-тің 213-бабы) және басқа да әрекеттер жатады.
Жалғаспалы қылмыстар
ҚК-тің 11-бабының 1-бөлігіне сәйкес, жалғаспалы қылмыс — ортақ ниетпен және мақсатпен қамтылып, тұтас алғанда біртектес қылмыстық әрекеттер қатарынан тұратын қылмыс. Әдетте жалғаспалы қылмыстар әрекеттерден туындайды, бірақ әрекетсіздік түрінде де болуы мүмкін (мысалы, ҚК-тің 315-бабындағы қызметтік әрекетсіздік).
Құқықтық бағалау ерекшелігі
Жалғаспалы қылмысты құрайтын әрекеттердің әрқайсысы жеке алғанда дербес қылмыс болуы да, болмауы да мүмкін (кейде әкімшілік немесе тәртіптік жауаптылық шегінде қалып, тіпті құқықтық жауаптылық туындатпайтын жағдайлар да ұшырасады).
Алайда кез келген жағдайда мұндай әрекеттердің әрқайсысы жеке-жеке сараланбайды, өйткені олар жалғаспалы қылмыс болып табылатын тұтас әрекеттің тек кезеңдері ретінде қарастырылады.
Мысал: жалғаспалы ұрлық
Мысалы, кінәлі адам қоймадағы азық-түлікті белгілі бір уақыт аралығында аз-аздан алып шығып ұрлап отырған болса, оның әрекеттерінде қылмыстардың көптігі болмайды. Бұл жерде әр жолғы ұрланған мүліктің мөлшері шешуші мәнге ие емес.
Тіпті әр жолғы келтірілген залал көлемі әртүрлі болып, кейбір эпизодтар қоғамдық қауіптілік деңгейіне жетпей, ҚК-тің 9-бабының 2-бөлігіне сәйкес қылмыс болып танылмайтын жағдайлар кездессе де, тұтас алғанда мұндай ұрлықты жалғаспалы деп тану орынды.
Өзге мысалдар
Практикада жалғаспалы қылмыстар қатарында ұрлықпен бірге тұтынушыларды алдау (ҚК-тің 223-бабы), азаптау (ҚК-тің 107-бабы), ұрып-соғу (ҚК-тің 106-бабы) және басқа да қылмыстар жиі кездеседі.