Мал шаруашылығы өнімдерінің шығарылымы
Аудан шаруашылығының жалпы сипаты
Бұл материалда Ақтөбе облысының солтүстік-батысында (әкімшілік тұрғыдан — солтүстік-шығыс бөлігінде) орналасқан Әйтекеби ауданының әлеуметтік-экономикалық дамуы мен шаруашылық құрылымы қарастырылады. Ауданда өнеркәсіп әзірге кең көлемде дамымаған, сондықтан негізгі табыс көзі ретінде ауыл шаруашылығы алдыңғы қатарда тұр. Ақтөбе облысының агроөнеркәсіптік кешеніндегі үлес салмағында ауданның орны айрықша.
Негізгі бағыт
Ауыл шаруашылығы
Өнім құрылымында мал шаруашылығы басым.
Әлсіз буын
Өнеркәсіп
Қазіргі кезеңде негізінен өңдеуші сипатта.
Өсу нүктелері
Инвестиция және кен орындары
Каолин, гранит, мәрмәр, кобальт-никель кендері.
Орналасуы мен инфрақұрылымы
Әйтекеби ауданы 1997 жылы бұрынғы Комсомол (1966–1997) және Қарабұтақ (1936–1997) аудандарының бірігуі нәтижесінде құрылды. Аудан аумағы 36,9 мың шаршы шақырымды қамтиды және 15 ауылдық округке қарасты 32 елді мекеннен тұрады.
Әкімшілік орталық — Комсомол ауылы, ол облыс орталығы Ақтөбе қаласынан 320 шақырым қашықтықта орналасқан. Аудан аумағы арқылы Астана–Ақтөбе теміржол желісі өтеді. Негізгі автокөлік бағыты Қарабұтақ–Комсомол–Северный–Жайылма елді мекендері арқылы өтеді.
Инфрақұрылымдық артықшылық
Теміржол желісі мен ауданішілік негізгі автожолдар ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау, өңдеу және нарыққа жеткізу үшін логистикалық негіз қалыптастырады.
Өнеркәсіп және пайдалы қазбалар
Ауданда өнеркәсіп әзірге әлсіз дамыған. Қазіргі қызметтің елеулі бөлігі жергілікті деңгейде ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге бағытталған.
Барланған кен орындары
- Теректі ақ мәрмәр
- Қайрақты гранит
- Союзный каолин саз балшығы
- Бенқала кобальтты-никельденген жез кендері
Инвестициялық жоспар (каолин)
«Көктас-Ақтөбе» АҚ 2013–2014 жылдары Союзный каолин сазын байытып өндіру үшін 630 млн теңге инвестиция құюды және жылына 50 мың тонна өнім шығаруды жоспарлаған.
Өндіруге кірісу (кен)
Бенқала кобальтты-никельденген жез кенін игеру жұмыстарын «Kaz-Kyper» ЖШС бастауды көздейді.
Жер қойнауын пайдаланушылар
- Теректі ақ мәрмәр — «Ақтөбе мәрмәр» ЖШС
- Ақшакөл гранит — «Гранит 2006» ЖШС
- Бөгеткөл кобальтты-никельденген жез кені — «Диана Алия» ЖШС
Агроөнеркәсіптік кешеннің құрылымы
Ауданның негізгі маманданған саласы — ауыл шаруашылығы. Өнім құрылымында өсімдік шаруашылығы 30,5%-ды, ал мал шаруашылығы 69,4%-ды құрайды. Агроөнеркәсіптік кешен аудан экономикасындағы әлеуметтік маңызы жоғары секторлардың бірі саналады.
Жалпы өндіріс көлемі
2009 жылы жалпы өндірілген өнім құны 9 653,3 млн теңге болды.
Егістік жердің ұлғаюы
2004 жылмен салыстырғанда пайдаланылған егістік жер көлемі 34%-ға артқан.
Шаруашылық құрылымдары
2009 жылғы дерек бойынша ауданда 501 ауыл шаруашылығы құрылымы болды: 469 шаруа қожалығы, 5 өндірістік кооператив, 26 жауапкершілігі шектеулі серіктестік және 1 акционерлік қоғам. Кейінгі үрдісте ұсақ шаруашылықтардың іріленуі байқалады.
Жайылымның үлесі
Ауыл шаруашылығы жерлерінің негізгі бөлігін жайылым алып жатыр. Бұл, әсіресе қыстың ұзақтығы 3 айдан аспайтын оңтүстік бөліктегі елді мекендерде мал шаруашылығын дамытуға қолайлы жағдай бар екенін көрсетеді.
Өндіріс динамикасы (2006–2010)
2010 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 7 702,6 млн теңгені құрады және 2009 жылмен салыстырғанда 16,8%-ға төмендеді. Оның ішінде өсімдік шаруашылығы 2 345,8 млн теңге (37,9%-ға төмендеу), мал шаруашылығы 5 348,6 млн теңге (3,6%-ға өсім) болды.
| Көрсеткіш (млн теңге) | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
|---|---|---|---|---|---|
| Барлығы | 3 100,7 | 5 024,8 | 7 293,4 | 9 653,3 | 7 702,6 |
| Өсімдік шаруашылығы | 555,9 | 2 250,3 | 3 733,9 | 4 812,4 | 2 345,8 |
| Мал шаруашылығы | 2 544,8 | 2 774,5 | 3 559,5 | 4 836,2 | 5 348,6 |
| Көмекші қызметтер | — | — | — | 4,7 | 8,2 |
2010 құрылымы
Жұртшылық шаруашылығы — 6,9%
2010 құрылымы
Шаруа/фермер қожалықтары — 5,3%
2010 құрылымы
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары — 87,8%
Егістік және дақыл құрылымы
Егістік алқабы жыл сайын ұлғайып келеді: 2006 жылы 171,4 мың га болса, 2010 жылы 202 мың га болды. 2010 жылы дәнді және бұршақты дақылдардың алқабы 181,4 мың га, соның ішінде бидай 175,6 мың га аумақты алып жатты. Бұл көрсеткіштер бойынша аудан облыста дәнді және дәнді-бұршақты дақылдар, әсіресе бидай өндіруде алдыңғы орындардың бірін иеленеді.
Өңдеу қуаты
Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өңдеуде 4 диірмен жұмыс істейді (45 қызметкер): «Құмкұдық» ЖШС, «Болашақ» ЖШС, «Щербаков» ЖШС, «Әсем-Наз» ӨК.
Мал шаруашылығы және ет өндірісі
Басқа аудандармен салыстырғанда Әйтекеби ауданында ірі қара, сиыр және жылқы саны жоғары. Мал басы жыл сайын өсіп келеді. 2008 жылы 49 мың ірі қара және 7,4 мың жылқы болса, 2010 жылы 52 мың ірі қара және 8 мың жылқыға жетті. Қой-ешкі мен құс саны да артқан.
Өнім тапсыру мысалдары (2011)
- «Әсем-Наз» ӨК: 52,2 т сиыр еті, 16,4 т жылқы еті
- «Алуа» ШҚ: 45,0 т сиыр еті, 7,63 т жылқы еті
Инфрақұрылым және қолдау
«Сыбаға» бағдарламасы аясында «Алуа» және «Самет» шаруа қожалықтары етті бағыттағы аналық сиыр сатып алуға әрқайсысы 7,6 млн теңгеден, жалпы 15,2 млн теңге несие алған.
2011 жылы Комсомол ауылында мал сою пункті ашылып, оған «Ақтөбе-агросервис» ЖШС 11,0 млн теңге бөлді (7 жылға лизинг). Сондай-ақ 5 ауылдық округте мал сою алаңдары іске қосылды.
Кадрлар, табыс және әлеуметтік басымдықтар
Ауыл шаруашылығы саласында сұранысқа ие негізгі мамандықтар: агрономдар, зоотехниктер, ветеринар-санитарлық дәрігерлер мен фельдшерлер, инженер-механиктер, ет және астық өңдеу мен нан пісіру бағытындағы инженер-технологтар, техниктер, электромонтерлар, тракторист-машинистер.
Маман даярлау
Ауданда ауыл шаруашылығы кадрларын даярлайтын №9 Әйтекеби кәсіптік-техникалық лицейі жұмыс істейді.
Еңбек ақы мәселесі
Мамандар табысының төмендігі саланың серпінді дамуына кедергі келтіреді. 2010 жылғы дерек бойынша орташа айлық жалақы 38 959 теңге болды және бұл облыстың кейбір аудандарымен салыстырғанда төмен.
Әлеуметтік-экономикалық дамуға қажет шешімдер
- Ауыл шаруашылығында астық өндірісін жүйелі дамыту
- Азық-түлік қауіпсіздігін нығайтатын агроөнеркәсіптік кешенді күшейту
- Мал шаруашылығын жедел дамыту: ірі қараны көбейту, қой-ешкі санын арттыру
- Ауыл халқын толық ауызсумен қамтамасыз ету
2015 жылға дейінгі мақсатты көрсеткіштер (бағдарлама)
- Ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігін 2015 жылға дейін екі есеге арттыру
- Жұмыссыздық деңгейін 5,0%-ға дейін төмендету (2009 ж. — 6%)
- Тұрғындардың өмір сүру деңгейі төмен үлесін 4,3%-ға дейін азайту (2009 ж. — 5,7%)
- Ауылды елді мекендерді толық сумен қамту
- Дамуы жоғары ауыл аймақтарының үлесін 98%-ға дейін арттыру
Даму бағдарлары
Әйтекеби ауданында «Kaz-Kyper» ЖШС-тің іске қосылуы жаңа жұмыс орындарының пайда болуына ықпал етіп, өнеркәсіпке қарай бетбұрыстың бастамасы ретінде қарастырылады. Сонымен қатар аудан ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі бойынша жыл сайын жоғары көрсеткіштерге қол жеткізіп келеді.
Шаруашылықты дамыту мақсатында «Әйтекеби ауданының аумағын дамытудың 2011–2015 жылдарға арналған аймақтық даму бағдарламасы» енгізіліп, оны іске асыру барысын бақылауға арналған мониторингтік есептілік дайындалған. Осы алғышарттарды ескере отырып, аудан экономикасының алдағы кезеңде өсім әлеуеті бар деген қорытынды жасауға болады.
Басты тірек
АӨК өнімділігі
Еңбек өнімділігі мен өңдеуді күшейту.
Әлеуметтік басымдық
Су және жұмыспен қамту
Тұрақтандырушы факторлар ретінде.
Әртараптандыру
Кен орындарын игеру
Инвестиция арқылы жаңа өндіріс мүмкіндігі.
Әдебиеттер
- Ақтөбе: Энциклопедия. — Ақтөбе: «Отандастар-Полиграфия» ЖШС, 2001. — 748 бет.
- Мұсаев А.М. Әйтеке би аймағының этномәдени мұрасы. — Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2006. — 353 б.
- Сергеева А.М. Батыс Қазақстан экономикалық ауданында халықты тұрақтандыру мәселелері. Жас ғалымдар — Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына: халықаралық конференция еңбектері. — Алматы, 2001. — 840 б.
- Turboreferat сайты: «Социально-экономическое развитие Актюбинской области».
- Ақтөбе облысының статистика департаменті. — Ақтөбе, 2011. — 89-б.
- «Әйтекеби ауданының аумағын дамытудың 2011–2015 жылдарға арналған аймақтық даму бағдарламасы». — Ақтөбе: Ақтөбе облысының статистика департаменті, 2011. — 84 б.
- «Ақтөбе облысының аудандары 2010 жылы: статистикалық жинақ». — Ақтөбе: Ақтөбе облысының статистика департаменті, 2011. — 154 б.
- «Ақтөбе облысы Әйтекеби ауданының 2011–2015 жылдарға арналған аумақты дамыту бағдарламасы мониторингі бойынша жедел есептілік». — Ақтөбе: Ақтөбе облысының статистика департаменті, 2011. — 75 б.