Ежелгі Вавилон қоғамның әлеуметтік құрылымы туралы қазақша реферат

Ежелгі Вавилон қоғамының әлеуметтік құрылымы: Хаммурапи заңдары негізіндегі шолу

Хаммурапи заңдары Ежелгі Вавилондағы әлеуметтік иерархияны, құқықтық теңсіздікті және мемлекет бақылауының деңгейін айқын көрсетеді. Бұл заңдар құл иеленушілердің мүддесін қорғауға бағытталды, бірақ сонымен қатар құл еңбегін «тәртіпке келтіріп», әлеуметтік қатынастарды реттеуге тырысты.

Құлдық және құлдардың құқықтық жағдайы

Құжаттар құлды сату, айырбастау, мұраға қалдыру, сыйға тарту сияқты әрекеттердің кең тарағанын көрсетеді. Құлдың «орташа бағасы» шамамен 150–200 грамм күміс көлемінде бағаланғаны айтылады. Бұл — құл еңбегінің экономикалық құндылығының тікелей өлшемі ретінде қабылданды.

Материалдық жауапкершілік және өтем

• Үй құлаған жағдайда құл зардап шексе, құрылысшы құл үшін өтем төлеуге міндетті болды.
• Құл қаза тапса, иесіне басқа құл берілсін деген талап қолданылған.

Қашқын құл және қатаң жаза

Заңдар құл иеленушілердің мүддесін айқын қорғады: қашып кеткен құлды қайтару талап етіліп, қашуға байланысты жазалар өте ауыр болды. Қашқын құлды жасырған адамға да қатаң жаза қолданылды.

Құлдар қатарының толығу көздері

• Сыртқы көз: үздіксіз соғыстар нәтижесіндегі тұтқындар.
• Ішкі көз: еркін адамның белгілі бір қылмыстары үшін құлға айналуы (мысалы, ирригациялық ережелерді бұзу).
• Еркін адамның өзін-өзі сатуы немесе сатуға мәжбүр болуы да құлдықты күшейткен.

Құлдардың түрлері және мәртебені өзгерту мүмкіндігі

Құлдар иесіне қарай мемлекеттік, храмдық және жеке болып бөлінді. Әлеуметтік мәртебені өзгерту өте қиын болғанымен, ІІІ Ур әулеті кезінде және Хаммурапи дәуірінде кей жағдайларда құлдың өз жағдайын сот арқылы көтеруге ұмтылуына мүмкіндік қарастырылған. Алайда мұндай қадам қауіпке толы еді: жеңіліс ауыр салдарға әкелуі мүмкін болатын.

Неке және мұрагерлікке қатысты ерекшеліктер

Құлдарға еркін әйелдермен некеге тұруға рұқсат берілген жағдайлар кездеседі. Мұндай некеде әйел мен балалардың еркін мәртебесі сақталуы мүмкін еді. Егер құл иеленуші келісім берсе, құлдың баласы мұрагер болуға да мүмкіндік алған.

Бұл нормалар қоғам мүшелеріне «тең құқық» бергеннен гөрі, керісінше, еркін адамдардың артықшылығын және мәртебелік айырманың қаншалықты маңызды екенін көрсетті.

Еркін азаматтар және «мушкен» категориясы

Ежелгі Вавилонда тәуелсіз азаматтар біртекті әлеуметтік топ болмады. Әдетте олар тең құқылы (отағасы және оның ұлдары) және тең құқылы емес — мушкендер болып бөлінеді.

Мушкен ұғымы және қоғамдағы орны

«Мушкен» термині Эшнунна заңдарында да кездеседі және мағынасы «бас ию» ұғымымен байланыстырылды. Олар әртүрлі қоныс аударушылар, көшпелі тайпалар өкілдері немесе қауыммен байланысы әлсіреген топтар ретінде сипатталады. Кей зерттеушілер мушкендерді толыққанды еркін адамдар қатарына қоспай, дербес әлеуметтік категория деп қарастырады.

Мүлікті қорғаудағы теңсіздік

Мушкеннің мүлкі храм мен сарай мүлкіндей немесе құл иеленуші мүлкіндей деңгейде заңмен қорғала бермеді. Храм, сарай немесе құл мүлкін ұрлау ең ауыр қылмыстардың қатарында болып, өлім жазасына дейін жеткізсе, мушкен мүлкіне қатысты реакция әлдеқайда әлсіз болғаны айтылады.

Қауымдастық, жер қатынастары және әлеуметтік жіктелу

Хаммурапи заңдары байыған және кедейленген қауымдастықтарға да көңіл бөлді. Қауым ыдыраған сайын жер учаскелері жеке жанұялық иемденуге жиі өте бастады. Меншік иелері өнімді сатуға, жерді жалға беруге және мұраға қалдыруға құқық алды.

Алайда қауымның күшеюіне патшалық шенеуніктер әрдайым мүдделі болмады. Сонымен қатар қауым мүшелерінің қылмысы үшін ұжымдық жауапкершілік элементтері болғандықтан, жергілікті билік қылмыскерді ұстай алмаса, жауапкершілік мәселесі шиеленісуі мүмкін еді.

Жауынгерлер: мемлекеттің тірегі және құқықтық режим

Ежелгі Вавилондағы мемлекеттік биліктің беріктігі әлеуметтік категория ретінде қалыптасқан жауынгерлерге сүйенді. Олардың қызметі қауіпті болды: әскери жорықта жазалануы, қаза табуы немесе тұтқынға түсуі мүмкін еді.

Міндеттері мен тәртібі

• Әскери шақыруға қатыспау — өлім жазасына дейін апаратын ауыр құқықбұзушылық ретінде бағаланған.
• Өз орнына басқа адам жіберу де жазаға негіз болуы мүмкін еді.
• Жауынгер әрдайым патша бұйрығына дайын болып, қару ұстауға міндетті саналды.

Жер үлесі, мұрагерлік және сатуға тыйым

Заңдарда жауынгердің қызметі үшін патшадан жер үлесін алатыны, ал жауынгер қаза тапса, мүлік ұлына мұра болып өтетіні көрсетіледі. Егер жесір әйелдің кішкентай баласы болса, оны болашақ жауынгер етіп өсіру үшін белгілі бір жер үлесін талап етуге құқы қарастырылған.

Жауынгердің жері мен мүлкі жалпы нарықтық айналымға түсе бермеді: сату, сатып алу, айырбас объектісі болуына шектеулер қойылды. Мұндай мүлікті сатып алған адам көбіне шығынға ұшырап, жер бастапқы иесіне қайтарылған.

Патшаға тәуелді қызметшілер, абыздар және жерді пайдалану

Мушкендермен қатар патшаға байланысты орта және жоғары топтар да болды: патша шаруашылығының жұмысшылары, әкімшілік өкілдері, абыздар және басқа қызмет атқарушылар. Бұл топтар пайдаланған жер учаскелері көбіне патшаның еркіне тәуелді болып, кез келген уақытта басқа адамға беріліп кетуі ықтимал еді.

Мұрагерлік үрдісі және меншікке жақындау

Қызметтің әкеден балаға жиі ауысуына байланысты жер учаскелері бірте-бірте әулеттің қолында тұрақтанып, жанұя мен оның басшысының ықпалы артты. Кейбір жоғары категория өкілдеріне қызметпен бірге өз жерін сатуға рұқсат берілгені де айтылады. Сондай-ақ патша қызметшілерінің қоғамдық жерлерді сатып алу мүмкіндігі болған.

Абыздардың шаруашылық белсенділігі

Патшаның храмдарға бақылауы күшейген кезеңнен кейін абыздардың шаруашылық қызметі туралы деректер сақталған: олар жер, бақша, үй сатып алып, жалға беріп, егіншілікпен және саудамен айналысқан. Кей жағдайларда абыздар басқа әйелдерге қарағанда ер адамдарға жақын деңгейде мүліктік құқыққа ие болды.

Патша билігі және бюрократиялық басқару

Ежелгі вавилондық идеологияда патша билігі құдайдан берілген деп түсіндірілді. Сондықтан патша билігі іс жүзінде шектелмей, қоғам өмірінің көптеген саласын басқару тетіктері билеуші әулет қолына шоғырланды.

Басқару күрделі бюрократиялық аппарат арқылы жүргізілді: аймақтар мен қалаларды патша өкілдері басқарды. Кей құжаттарда патша кейбір істерге, соның ішінде ирригациялық жүйенің жұмысына қатысты мәселелерге тікелей араласып, жедел шешім қабылдағаны айтылады.

Қазына, храм шаруашылығы және салықтар

Патша қазынасы тек патша шаруашылықтарынан түскен табыспен шектелмеді: храм шаруашылықтары да патша ықпалына кірді. Бұл құрылымдар құл еңбегіне сүйеніп, табиғи өсім мен соғыс тұтқындарының үздіксіз келуі арқылы еңбек ресурстарын толықтырып отырды.

Әртүрлі елдерден Вавилонға салықтар мен арнайы алымдар ағылды. Ірі аумақтың бір мемлекетке бірігуі айырбас пен сауданың дамуына қолайлы жағдай жасап, орталық биліктің экономикалық базасын күшейтті.

Жанұя, неке және мұрагерлік: құқықпен реттелген күнделікті өмір

Ежелгі Вавилонда жанұя — қоғамның негізгі ұясы болды. Жанұя қатынастары әрқилы сипатта көрінеді: бір жағынан «идеализацияланған» тәртіп айтылса, екінші жағынан үй құлдығы мен қатаң патриархалдық нормалар ашық мойындалады.

Әйелдің мүліктік жағдайы

• Кей жағдайларда әйел жасау ретінде берілген мүлікке, сондай-ақ күйеуінен алған сыйлықтары мен жеке заттарына иелік ете алды.
• Әйел күйеуімен некеге тұрғанға дейінгі қарыздары үшін жауап бермеді.
• Күйеуі қайтыс болған соң, балалары кәмелетке толғанға дейін әйел мүлікті басқаруға мүмкіндік алды.

Некелік шарттар және әлеуметтік тәуекел

Некелік шарттарда әйел күйеуінен бас тартса немесе өзін «дұрыс ұстамаса», ауыр салдарларға әкелетін талаптар да кездеседі, соның ішінде әйелді құлдыққа сатуға дейінгі мүмкіндік қарастырылған. Егер әйелден бала болмаса, күйеуінің мұрагерлік мәселесін шешу үшін баласы мұрагер саналатын құл әйелмен бірге тұруына рұқсат берілген жағдайлар аталады.

Балалардың құқықтары және мұрагерлік тәртібі

Хаммурапи заңдары жанұя мүшелерінің құқықтарын белгілі деңгейде қорғады: жынысына қарамастан балалар ата-анасының мүлкіне мұрагер бола алды, бірақ үлкен ұлдың мүддесі басым қарастырылды. Балалар толық мұрагер ретінде әкесі қайтыс болғаннан кейін танылды; алайда олар әкесін асырау міндетін мойнына алса, кейде әкесі тірі кезінде де мүлікті иелену мүмкіндігі туындады.

Егер әкесі баласын заңды негізсіз мұрадан айырса, бала сот арқылы қорғануға құқылы болды.