Кейнстің пікірінше табыстың қызметі

Инвестиция ұғымы және оның экономикадағы орны

Пол Хейне өзінің «Экономикалық ойлау» еңбегінде инвестицияға қатысты маңызды тұжырым айтады: жиынтық өндіріс пен пайданың тұрақсыздығы Кейнс бойынша, ең алдымен, инвестициялық шығындардың көлемімен байланысты.

Инвестиция дегеніміз — болашақта пайда әкелетін игіліктерді сатып алу. Осы себепті фирма өндіріс үшін қажет құрал-жабдық, техника немесе технология алғанда инвестор ретінде әрекет етеді. Инвестиция, әдетте, өндірісті дамыту және жаңарту шығындарынан тұрады және жаңа технологияны енгізумен тікелей байланысты.

Жинақ пен инвестицияның айырмашылығы

Жинақты тұтынушы (үй шаруашылығы), ал инвестицияны инвестор (кәсіпкер, фирма) жүзеге асырады.
Жинақ көбіне өз мүддесін қорғайтын шаруашылық агентінен шығады, ал инвестицияны басқа субъектілер жүзеге асыруы мүмкін.

Инвестиция динамикасын айқындайтын негізгі факторлар

Табыс
Құрал (капитал) көлемі
Салық салу
Инвестициядан түсетін пайда

Инвестиция деңгейі қоғамның ұлттық табысына тікелей ықпал етеді: ұлттық экономиканың көптеген макропропорциялары инвестиция қозғалысына тәуелді. Ел аумағындағы инвестицияның өсуі ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесін айқындайды.

Инвестицияның негізгі көзі — жинақ. Алайда жинақты бір агент жинақтауы мүмкін, ал инвестицияны басқа адамдар немесе шаруашылық жүргізуші субъектілер жүзеге асыруы ықтимал.

Инвестицияға әсер ететін шешуші шарттар

1) Күтілетін пайда нормасы

Инвестиция көлемі, ең алдымен, күтілетін пайда нормасына (күрделі қаржының рентабельділігіне) тәуелді. Егер инвестор рентабельділікті төмен деп бағаласа, қаржыландыру жүзеге аспайды.

2) Альтернативті мүмкіндіктер және пайыз мөлшерлемесі

Инвестор шешім қабылдағанда капиталды қолданудың альтернативті мүмкіндіктерін салыстырады. Мұндағы шешуші фактор — пайыз мөлшерлемесінің деңгейі.

Егер пайыз нормасы күтілетін пайда нормасынан жоғары болса, инвестиция жасалмайды.
Егер пайыз нормасы күтілетін пайда нормасынан төмен болса, кәсіпкерлер күрделі қаржыны іске қосады.

3) Салық салу деңгейі

Инвестиция салық саясатына да тәуелді. Салық деңгейінің жоғары болуы инвестицияны ынталандырмайды, бірақ «жоғары» немесе «төмен» салық мөлшерлемесін барлық жағдайға бірдей кесіп айту дұрыс емес: әсері экономиканың құрылымы мен институттарына байланысты өзгереді.

Пайыз мөлшерлемесі, жинақ және инвестиция байланысы

Классикалық көзқараста инвестиция пайыз мөлшерлемесінің кемитін функциясы ретінде қарастырылады: пайыз ставкасы жоғарылаған сайын инвестиция төмендейді (I = I(r)). Жинақ та пайыз мөлшерлемесіне тәуелді болуы мүмкін (S = S(r)), ал белгілі бір r₀ деңгейі бүкіл экономикада жинақ пен инвестиция теңдігін қамтамасыз етеді. r₁ және r₂ сияқты басқа деңгейлер осы тепе-теңдіктен ауытқуды білдіреді.

Кейінгі еңбектерде бұл тәуелділіктер жаңа классиктер мектебінің теорияларында кеңінен қарастырылған.

Кейнсиандық түсіндірме: жинақ — табыстың функциясы

Инвестицияның кейнсиандық тұжырымында инвестиция пайыз нормасына тәуелді болуы мүмкін деген ой сақталғанымен, Дж. Кейнстің басты айырмашылығы — жинақты пайыз мөлшерлемесінің емес, табыстың функциясы ретінде қарастыруы: S = S(Y). Бұл көзқарас жинақ көлемі пайыз ставкасына тікелей тәуелді деген А. Маршаллдың пікірінен өзгеше.

Маңызды макроэкономикалық теңдіктер

Шығындар тәсілі

Y = C + I Ұлттық табыстың пайдаланылған бөлігі: тұтыну (C) және инвестиция (I).

Мұнда тұтыну табыстың функциясы ретінде қарастырылады: C = C(Y).

Табысты бөлу тәсілі

Y = C + S Ұлттық табыс тұтыну (C) және жинақ (S) түрінде бөлінеді.

Бұл жағдайда жинақ табыстың функциясы болады: S = S(Y).

Егер C + I = C + S болса, онда I = S. Осылайша экономикадағы жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныстың тепе-теңдігі үшін белгілі бір пропорцияларды сақтау қажеттілігі көрінеді: I(r) = S(Y).

Тепе-теңдік, ұлттық табыс және жұмыспен қамту

Кейнсиандық талдауда жинақ пен инвестиция тепе-теңдігі жағдайындағы ұлттық табыс деңгейі графикалық түрде жиі түсіндіріледі. Мұнда инвестиция сызығы (I) ұлттық табыстың әртүрлі деңгейінде өзгермейді деп алынады, яғни инвестиция ұлттық табыстан тәуелсіз болуы мүмкін. Ал жинақ (S) ұлттық табыс өскен сайын артады.

Негізгі қорытынды

I және S қиылысқан нүктеде экономикада тепе-теңдік орнайды: белгілі бір ұлттық табыс деңгейінде инвестиция мен жинақ теңеседі. Алайда бұл тепе-теңдік міндетті түрде толық жұмыспен қамту деңгейіне сәйкес келе бермейді. Кейнс бойынша, экономика толық жұмыспен қамтылмаған жағдайда да тепе-теңдікке «қатып қалуы» мүмкін.

Егер S > I болса

Қоғамдағы жинақ көлемі инвестициядан артық болғанда өндірілген өнімнің бір бөлігі өтпей қалады. Тұтыну қысқарып, фирмалар сұраныстың төмендеуін сезінеді де, өндірісті біртіндеп азайтады. Соның нәтижесінде ұлттық табыс төмендеп, тепе-теңдік деңгейіне қарай ығысады.

Егер I > S болса

Кері процесс жүреді: инвестиция жинақтан жоғары болғанда жиынтық сұраныс өсіп, өндіріс кеңеюі мүмкін, ұлттық табыс жоғары бағытта өзгереді.

Классикалық және кейнсиандық модельдердің айырмашылығы

Классикалық модельде ұзақ мерзімді жұмыссыздық орныға алмайды деген болжам басым: бағаның икемділігі тепе-теңдікті қалпына келтіреді.
Кейнс моделінде I мен S теңдігі толық жұмыспен қамтуға жетпей-ақ орын алуы мүмкін; сондықтан ұлттық табыс тепе-теңдігі толық жұмыспен қамтудан төмен деңгейде қалыптасады.

Толық жұмыспен қамтуға жақындаудың логикасы

Егер экономика тепе-теңдікке толық жұмыспен қамтудан төмен деңгейде келсе, толық жұмыспен қамтуға жақындау үшін инвестицияны арттыру қажет. Басқаша айтқанда, инвестициялық процесс жанданып, инвестиция деңгейі өссе, тепе-теңдік толық жұмыспен қамтуға жақын деңгейде қалыптасуы ықтимал.