Тезей реформалары
Грекияның географиялық орны және Афинының ерекшелігі
Грекия Балқан түбегінде және Кіші Азияның батыс жағалауына жақын аймақта орналасқан. Ел аумағы Фракия мен Македониядан оңтүстікке қарай созылып, дәстүрлі түрде үшке бөлінеді: Солтүстік Грекия, Орталық Грекия және Оңтүстік Грекия (Пелопоннес). Аймақтарды бір-бірінен тау жоталары бөліп жатады.
Афины қаласы теңізден шамамен 5 шақырым қашықтықта орналасқан. Мұндай орналасу қалаға теңіз қарақшыларынан салыстырмалы түрде қауіпсіз болуға, сондай-ақ сыртқы қатерлерден қорғаныс жүйесін тиімді құруға мүмкіндік берді.
Негізгі ұғым
Тезей жүргізген саясат тарихта «синойкизм» деп аталады. Бұл терминнің мағынасы — «біріктіру», яғни Аттиканың әртүрлі қауымдарын бір саяси орталыққа топтастыру.
Тезей реформалары және Аттиканың бірігуі
Аңыздық әрі саяси дәстүрде Афины халқын біріктірген тұлға ретінде Тезей — базилевс (патша) аталады. Ол белгілі рулардың басын қосып, ортақ басқару тетіктерін күшейтуге ұмтылды. Грек руларын біріктіруге түрткі болған объективті себептер де бар еді: оңтүстіктен дорийліктер тарапынан соғыс қаупі төнді.
Тезей реформаларына дейін Аттикадағы қауымдар мен елді мекендер көбіне өз бетінше басқарылды; ортақ шешім қабылдау, әдетте, соғыс уақытында ғана жиірек байқалатын. Аттиканың саяси тұрғыда бірлесуі шамамен б.з.д. XI–X ғасырлармен байланыстырылып айтылады. Жаңа біріккен биліктің басында рулық ақсүйектер тұрды.
Әлеуметтік құрылым: эвпатридтер, геоморлар, демиургтар
Эвпатридтер
Эвпатридтер — «ақсүйектердің балалары». Әкесі мен атасы да ақсүйек әулетіне жататын тұқым қуалайтын топ. Оларды біріктірген белгі — байлық және ірі жер иелігі.
Геоморлар
Геоморлар — жер иеленушілер. Олар ауыл шаруашылығымен және жерге қатысты шаруашылық қатынастарымен тығыз байланысты болды.
Демиургтар
Демиургтар — қолөнершілер мен әртүрлі кәсіп иелері. Қалалық шаруашылықтың қалыптасуында олардың рөлі айрықша артты.
Ареопаг және рулық жүйенің қайта ұйымдасуы
Аттиканың бірігуі және эвпатридтердің күшеюі жаңа билік органының қалыптасуына әкелді. Ол — Ареопаг, атауы Арес соғыс құдайының есімімен байланысты. Кеңес Арес төбесінде жиналатын болған.
Осы кезеңде Афинының рулық құрылысы қайта жүйеленіп, қоғам 4 филаға бөлінді. Әрбір фила 3 фратриядан тұрды, ал фратриялар руларға жіктелді. Дәстүрлі түсінік бойынша бір ру 30 ер адамнан құралатын деп сипатталады. Сонымен қатар Афина құдайы бүкіл Аттиканың қамқор құдайы ретінде қабылданды.
Навкрариялар, халық жиналысы және биліктің шоғырлануы
Навкрария жүйесі
Б.з.д. VII ғасырда Афины өкіметі 12 навкрарияға бөлінді. Әрбір навкрария соғыс уақытында бір кемені жабдықтап беруге міндетті болды. Бұл — мемлекеттік ұйымның қалыптасып келе жатқанын білдіретін белгілердің бірі.
Кейінірек, б.з.д. VIII ғасырда, бүкіл Афины аумағы 48 навкрарияға бөлінді деген дерек те айтылады. Бұл кезде архонттар және «навкрариялар кеңесі» деп аталатын қосымша алқалар қалыптасты. Аумақтық бөлініс басқарудың дербес мемлекеттік сипатын күшейтті.
Халық жиналысының әлсіреуі
Афиныда жоғарғы орган ретінде халық жиналысы танылғанымен, уақыт өте оның саяси салмағы төмендеп, бірінші орынға Ареопаг шықты. Ареопагты рулық ақсүйектер қалыптастырды және ол сот, әкімшілік, сондай-ақ діни басқару функцияларын өз қолына жинақтады.
Ареопагтағы сот тәртібі
Тыңдау рәсімі
Айыптаушы арнайы «кешірмеу тасына» тұрып айыптау сөзін айтса, айыпкер «өкпе тасына» тұрып өз уәжін білдірген. Екі тарап та шындықты айтып тұрғанына құдай алдында ант берген.
Дауыс беру
Ареопаг мүшелері дауысын екі урнаға салған: біреуі — рақым етуге, екіншісі — өлім жазасына қатысты. Осылайша бұрын көпшілікке тән ықпал біртіндеп эвпатридтердің қолына шоғырланып, олардың әлеуметтік-экономикалық мүдделерін қорғады.
Архонттар институты
Ареопагтан бөлек, мемлекеттік құрылымға архонттардың жаңа қызметі енгізілді. Олар атқарушы биліктің негізгі тіректеріне айналды. Бастапқыда архонттар 10 жылға сайланса, уақыт өте келе бір жылдық мерзімге сайланатын болды.
Тоғыз архонт
- Архонт-эпоним — жыл атауымен байланыстырылатын жоғары лауазым.
- Архонт-базилевс — дәстүрлі-діни рәсімдермен байланысқан қызмет.
- Архонт-полемарх — әскери істерге қатысты қызмет.
- Алты архонт-фесфомет — құқықтық және әкімшілік міндеттер атқарған алқа.
Бұл архонттардың барлығы кейін Ареопаг құрамына кіріп, саяси биліктің тұтастануына ықпал етті.
Драконт заңдары: қаталдық және тарихи мән
Б.з.д. 621 жыл: құқық нормаларын жариялау
Б.з.д. 621 жылы Афиныда архонт-фесфомет Драконт құрастырған құқық нормалары жарияланды. Олар тарихқа «Драконт заңдары» деген атпен еніп, кейін «шектен тыс қатал заңдардың» теңеуіне айналды.
Ұрлық үшін жаза
Заңдардың қаталдығы, ең алдымен, ұрлыққа қатысты жазадан көрінді: қандай да бір ұрлық жасаған адам өлім жазасына кесілетін. Мұндай қаталдық тек Драконтқа ғана тән емес, таптық қоғам жағдайындағы құқықтың жалпы сипатын да байқатады. Бұл қауымдық меншіктен жеке меншікке өту үдерісінің нығаюымен байланысты болды.
Қанға-қан кекке шек қою
Драконт заңдары қанға-қан кек алу дәстүрін шектеуге тырысты. Сонымен бірге әдейі кісі өлтіру мен абайсызда кісі өлтірудің айырмашылығын ажырату қажеттігін алға тартты. Бұл құқықтық сананың күрделене бастағанын көрсетеді.
Прогрессивтік қырлары және шешілмеген қайшылықтар
Драконттың ауызша әдет-ғұрып нормаларын жазбаша құқыққа айналдыруы, кекшілдікті шектеуі, жеке меншікті қорғауы және сот рәсімдерін айқындауы өз дәуірі үшін белгілі бір дәрежеде прогрессивтік қадам болды.
Алайда заңдардың қабылдануы демос пен эвпатридтер арасындағы қайшылықтарды тоқтата алмады. Себебі ол демостың әлеуметтік жағдайын түбегейлі өзгертпеді: демос бұрынғыша құқықтық және саяси тұрғыдан әлсіз қалды. Соған қарамастан демостың күші уақыт өте артып, оның қатары басқа полистерден келген гректер есебінен толықтырылып отырды.