Некенің бастапқы формасы
Социогенез: адамзат қоғамының қалыптасуы мен дамуы
Алғашқы адамдар тобыры, яғни көне қауым, адамның жануарлар әлемінен бөлініп шығуымен қатар пайда болды. Бұл қауым тұрақсыз құрылым еді, сондықтан уақыт өте келе қоғамдық ұйымның неғұрлым берік түрлеріне орын бере бастады. Тұрақты, иерархиялық бірлестіктер өмір сүру үшін тиімдірек күресе алатын.
Қоғамдық ұйымның берік формаларының бірі — аналық ру. Әлеуметтік байланыстарды нығайтудың негізгі тетігі ретінде стихиялы қалыптасқан қандас туыстық қатынастар пайдаланылды; бұл туыстық көбіне аналық сызық арқылы бекітілген деп пайымдалады.
Рулық құрылыс және некелік қатынастардың өзгеруі
Рулық құрылысқа көшуді археологиялық деректер де растайды: мысалы, ұжымдық тұрғын-жайлардың пайда болуы. Рудың аса маңызды белгісі — эндогамия, яғни ру ішіндегі некелік қатынастарға тыйым салу болды.
Біртіндеп, екі экзогамды ру тұрақты өзара некелік байланыс орнатып, эндогамиялық сипаттағы тайпалық бірлестіктерге біріге бастады.
- Некенің бастапқы формаларының бірі — топтық неке: бір рудың ер мүшелері екінші рудың әйел мүшелерімен некеге тұруға құқылы әрі міндетті болды.
- Уақыт өте келе некелік қатынастар күрделеніп, жұптық некенің қалыптасуына алып келді.
Еңбек бөлінісі және әлеуметтік құрылымның айқындалуы
Көне қауымда табиғи еңбек бөлінісі біртіндеп дамыды. Ерлер негізінен аңшылықпен айналысты, әйелдер терімшілік жасап, үй ошағын сақтаушы қызметін атқарды. Балалар мен қариялар еңбекке қабілетті туыстарына қолғабыс етті. Қариялар көбіне ұжымдық тәжірибенің сақтаушылары болып, еңбек құралдарын дайындауға белсене қатысқан.
Нәтиже
Мамандану еңбек өнімділігін арттырып, қауымның ішкі құрылымын айқындады.
Әлеуметтік бөлініс
Қоғамда жыныстық және жас мөлшеріне негізделген бөліністер күшейді.
Инициация — жасөспірімдердің ересектер қатарына өту межесін білдіретін салт-жоралғылар кешені. Бұл рәсімдер қоғамдағы мәртебе мен жауапкершіліктің өзгеруін бекітіп отырды.
Неолит дәуірі: қоғамдық және шаруашылық «революция»
Ұжымдық еңбек пен өндіріс құрал-жабдықтарына ортақ меншік үстем болған алғашқы қауымдық қоғам неолит дәуірінде жаңа сипатқа ие болды. Тайпалардың өз атауы, территориясы, диалектісі және өзге де ерекшеліктері қалыптасты.
Неолитте адамзат алғашқы жасанды материалдардың бірі — қыш ыдысты (керамиканы) жасауды үйренді. Бұл дәуір барлық қырынан революциялық кезең саналады, өйткені дәл осы уақытта шаруашылықтың өнімді түрлері — егіншілік пен малшылық пайда болды.
Неолит дәуірінде Қазақстан аумағын аңшылық өмір салтынан жылқышылыққа, ежелгі металлургия мен егіншілікке бет бұра бастаған шағын, жауынгер тайпалар тығыз қоныстанды. Бұл өзгерістер әлеуметтік ұйымды күрделендіріп, кейінгі тарихи дамуға берік негіз қалады.