Қазақстан Республикасындағы тіл туралы Қазақ әдебиеті
Көпұлтты Қазақстан: татулықтың тәжірибесі
Қазақстанда Кеңес Одағы кезеңінде негізгі ұлт — қазақтардан өзге көптеген этнос өкілдері өмір сүрді. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі он жыл ішінде де республикадағы этностық әралуандық сақталды. Бұл жағдай қазақ халқы мен өзге ұлт өкілдері арасында ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ұлтаралық татулықты, өзара түсіністік пен келісімді айқын көрсетеді.
Негізгі ұстаным
Ұлтаралық достық пен келісімді нығайту — мемлекеттің стратегиялық бағыттарының бірі.
Нәтиже
Ауызбірлік, тұрақтылық және туысқандық қарым-қатынас қоғамдық дамудың тірегіне айналды.
Қоғам бейнесі
Қазақстанда әртүрлі этностар өкілдері қоян-қолтық, еркін әрі тату өмір сүріп келеді.
Тіл, баспасөз және мәдениет: көптүрліліктің инфрақұрылымы
Республикада аз ұлт өкілдерінің тілін, мәдениетін, салт-дәстүрін сақтап, дамытуға бағытталған бірқатар игі бастамалар жүзеге асырылды. Мектептерде қазақ және орыс тілдерімен қатар ұйғыр, өзбек, тәжік, неміс, корей тілдерінде оқыту тәжірибесі қалыптасты. Бұқаралық ақпарат құралдары мен кітап шығару ісінде де көптілділік сақталып келеді.
Білім беру және баспа ісі
- Мектептерде бірнеше этностың ана тілінде оқытуға мүмкіндік берілді.
- Мерзімді басылымдар мен кітаптар бірнеше тілде шығарылып келеді.
- Қазақ және орыс тілдерінен бөлек, ұйғыр, неміс, корей, украин тілдерінде газеттер жарияланады.
Театр және мәдени сахна
Қазақстанда қазақ театрларымен қатар орыс, ұйғыр, неміс, корей театрлары да тұрақты жұмыс істейді. Бұл — әр этносқа құрметпен қараудың, мәдени өмірді жүйелі қолдаудың нақты көрінісі.
Ескерту: мәтінде көршілес елдермен салыстыру берілгенімен, мұндағы негізгі ой — Қазақстандағы көпұлтты мәдени инфрақұрылымның қалыптасқандығы.
Құқықтық негіз: Конституция және «Тіл туралы» заң
Қазақстандағы тілдік және мәдени көптүрлілікті қолдаудың құқықтық тетіктері Конституцияда және салалық заңнамаларда айқын көрсетілген. 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған Конституцияның 7-бабында мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі қазақ тілімен тең дәрежеде ресми түрде қолданылатыны белгіленді. Сонымен қатар мемлекет Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамытуға жағдай жасауға міндетті екені нақтыланды.
Конституция (7-бап)
Мемлекеттік және жергілікті органдарда орыс тілі қазақ тілімен қатар ресми түрде қолданылады.
Мемлекеттің міндеті
Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамыту үшін жағдай жасауға қамқорлық көрсетіледі.
Құқықты қорғау
Тілдік белгі бойынша азаматтардың құқықтарын кемсітуге жол берілмейді.
1997 жылғы 2 шілдеде қабылданған «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» заңда да осы бағыт жалғасын тапты: азаматтардың ана тілін қолдану, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдау құқығы бекітілді. Ұлттық топтар жинақы тұратын жерлерде іс-шаралар барысында олардың тілдерін пайдалану мүмкіндігі қарастырылды.
Институттар мен бастамалар: мәдени апталықтардан халықаралық келіссөздерге дейін
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ұлтаралық қатынастарды зерттеуге арналған орталық құрылып, өңірлік деңгейде тиісті бөлімдер ашылды. Ұлттық мәдени орталықтар қалыптасты. Әртүрлі облыстарда этностардың мәдени апталықтары мен күндері өткізілді — мұның бәрі қоғамдық келісім мәдениетін орнықтыруға бағытталды.
Мемлекетаралық деңгейдегі назар
Аз ұлт өкілдерінің мәселелері мемлекетаралық келіссөздерде де назардан тыс қалмады. Қазақстанның Ресеймен, Орталық Азия елдерімен, Кореямен және Кавказ республикаларымен жоғары деңгейдегі кездесулерінде саяси-экономикалық тақырыптармен қатар Қазақстанда тұратын диаспора өкілдерінің мәдени-гуманитарлық мәселелері де қозғалып отырды.
Қаратал ауданындағы мысал
Алматы облысындағы Қаратал ауданында корей мәдениетінің күндері мен апталықтары ұйымдастырылып, білім беру саласына нақты қолдау көрсетілді: Үштөбе қаласындағы №51 мектеп-гимназияға компьютер сыныбы сыйға тартылды. Кейбір мектептерде корей тілін арнайы бағдарлама бойынша оқытуға және шақырылған мұғалімдердің сабақ беруіне жағдай жасалғаны атап өтілді.
Өңірлік даму келісімдері
Ынтымақтастық туралы келісімдер аясында ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, денсаулық сақтау, білім, мәдениет, сауда, тұрғын үй құрылысы, көлік және жол жөндеу бағыттарында нақты шаралар белгіленді. Мұндай жобалар жергілікті тұрғындардың тұрмыс сапасына және мәдени дамуына оң ықпал ететіні көрсетілді.
Сондай-ақ Қазақстанда бірқатар елшіліктермен бірге Ресей құрамындағы Татарстан, Дағыстан, Ингушетия республикаларының өкілдіктері ашылып, саяси, экономикалық және мәдени байланыстарды кеңейтуге мүмкіндік берді. Бұл Қазақстанда тұратын татар, дағыстандық және ингуш қауымдарының тарихи отанымен байланысын нығайтты.
Қазақстан халқы Ассамблеясы және ұлттық-мәдени орталықтардың рөлі
Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде аз санды ұлттарға деген көзқарас жаңа деңгейге көтеріліп, олардың мүдделерін қорғайтын Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды. Бұл ұйымның қызметі арқылы көптеген этностар өз тілін, дінін, салт-дәстүрін және мәдениетін сақтап, дамытуға мүмкіндік алды.
Қоғамдық ықпал
Ұлттық-мәдени орталықтар реформаларды іске асыруға қатысып, қоғам өміріне ықпал ете бастады.
Экономикалық бастамалар
Кейбір орталықтар шағын және орта бизнеске қолдау көрсетіп, инвестиция тартуға жәрдемдесті.
Білім және мәдени байланыс
Тарихи отанымен ынтымақтастық арқылы оқу-ағарту, тіл үйрету және мәдени жобалар күшейді.
Өнер ұжымдары және ортақ мәдени кеңістік
Ұлттық-мәдени орталықтар өткізілетін мәдени шараларға белсене қатысып келеді. Республикалық фестивальдерде түрлі диаспоралардың өнер ұжымдары танылып, халықаралық деңгейде де өнер көрсету тәжірибесі қалыптасты.
Балалар бастамалары
Ассамблеяның қолдауымен балаларға арналған демалыс және тәрбиелік жобалар жүзеге асты. Көкшетауда ашылған «Оқжетпес» лагерінде ондаған ұлт өкілдерінің балалары бірге тынығып, араласуға мүмкіндік алды.
Саяси өкілдік
Кейінгі сайлау кезеңдерінде аз ұлт өкілдерінің сенатқа және жергілікті мәслихаттарға сайлануы көпұлтты қоғамдағы тең мүмкіндіктер идеясының институционалдық көрінісі ретінде сипатталды.
Осы шаралардың жиынтығы Қазақстандағы аз ұлт өкілдерінің ел өміріндегі толық құқылы бөлік екенін айғақтайды. Олар республика атын иеленген байырғы халық — қазақтармен бірге XXI ғасырға ортақ үмітпен қадам басты.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Конституциясының түсіндірме сөздігі. Алматы: Жеті жарғы, 1996. — 282 б.
- Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңы. 1997 ж. 2 шілде.
- «Бизнес ауылға бет бұрды». Егемен Қазақстан, 22 қаңтар 2000 ж.
- Хочиева Л. «Біз — туысқан халықпыз». Алматы ақшамы, 8 желтоқсан 1999 ж.