Қозу және тежелу жүйке процестерінің жылдамдылығы
Темперамент туралы жалпы түсінік
Темперамент — психикалық процестердің өту жылдамдығы (тез немесе баяу), қимыл-қозғалыс белсенділігі, эмоциялық қозу деңгейі мен көңіл күй тұрақтылығы сияқты қасиеттердің жиынтығы. Ол адамның жүйке жүйесіне тән, көбіне туа берілетін ерекшеліктерімен байланысты болып, тұлғаның даралығын айқындайтын маңызды сипаттардың бірі саналады.
Негізгі өлшемдер
Психикалық әрекет қарқыны
Негізгі өлшемдер
Қозу мен тежелудің күші
Негізгі өлшемдер
Тепе-теңдік және ауысу жылдамдығы
Негізгі өлшемдер
Көңіл күй тұрақтылығы
Темпераменттің төрт түрі
Классикалық көзқарас бойынша темперамент шартты түрде төрт түрге бөлінеді: сангвиник, холерик, флегматик, меланхолик. Таза түрі өмірде сирек кездеседі — көбіне әр типтің белгілері араласа көрінеді.
Сангвиник
Психикалық әрекеті ширақ, қимыл-қозғалысы мен мимикасы өзгермелі. Эмоциялық қозуы салыстырмалы түрде әлсіздеу, көңіл күйі тез ауысады. Қуану да, ренжу де жылдам өтеді; кек сақтауға бейім емес, ашуы тез тарқайды.
Күшті жағы
Ширақтық, бейімделгіштік, ренішті ұзақ ұстамау
Әлсіз тұсы
Көңіл күй тұрақсыздығы, бастаған істі аяқтамауы мүмкін
Холерик
Психикалық әрекеті өте тез әрі қуатты. Эмоциясы күшті, әсерленгіш, кейде ұстамсыз болып келеді. Қарқыны жоғары болғандықтан, сөйлегенде асығып, айналасына тыныштық бермеуі мүмкін.
Күшті жағы
Жігерлілік, бастамашылдық, батыл әрекет
Әлсіз тұсы
Ұстамсыздық, көңіл күй құбылмалылығы, ашуға тез берілу
Флегматик
Психикалық әрекеті баяу, сабырлы. Қимыл-қозғалысы мен бет әлпетінің өзгерісі бірқалыпты, көп көзге түсе бермейді. Көңіл күйі тұрақты, өмір ырғағын асықпай ұстайды.
Күшті жағы
Сабыр, салмақ, тұрақтылық, орнықтылық
Әлсіз тұсы
Баяулық, іске кірісуде инерция, қарқынның төмендігі
Меланхолик
Психикалық әрекеті баяу, сезімталдығы жоғары. Қимыл-қозғалысы солғын, өзіне тұйықталуға бейім, көпшілік ортадан қашқақтауы мүмкін. Көбіне уайымшыл, ішкі күйзелістерді терең қабылдайды.
Күшті жағы
Тиянақтылық, жауапкершілік, істі соңына дейін жеткізу
Әлсіз тұсы
Сенімсіздік, шамадан тыс уайым, әлеуметтік тұйықтық
«Жақсы» және «жаман» темперамент болмайды
Төрт типтің бірін «жақсы», бірін «жаман» деу дұрыс емес. Әрқайсысының да тиімді және тиімсіз қырлары бар. Маңыздысы — адамның өз ерекшелігін түсініп, күшті жақтарын дамытуы және әлсіз тұстарын өзін-өзі реттеу арқылы теңестіруі.
Темпераменттің физиологиялық негізі: И. П. Павлов ілімі
Темпераментті ғылыми тұрғыдан түсіндіруге И. П. Павловтың жоғары жүйке қызметі туралы ілімі (1924) айрықша ықпал етті. Ғалым темперамент айырмашылықтарын жүйке жүйесінің қасиеттерімен байланыстырып түсіндірді.
1) Қозу мен тежелудің күші
Жүйке процестерінің күшті немесе әлсіз болуы сыртқы тітіркендіргіштерге берілетін жауаптан байқалады. Кейбірінде күшті әсер шартты рефлексті тудырса, енді бірінде жағымсыз күй туғызып, рефлекс қалыптаспайды.
2) Тепе-теңдік
Қозу мен тежелу процестерінің өзара тең болуы немесе бірінің басым келуі мінез-құлық ырғағына ықпал етеді. Кей адамдарда тепе-теңдік сақталса, кейбірінде қозу басым келеді.
3) Процестердің жылдам ауысуы
Бір сигналдан екіншісіне тез көшіп, жаңа жағдайға жылдам икемделу — жүйке процестерінің қозғалмалылығын көрсетеді. Бұл қасиет тез немесе шабан ауысумен сипатталады.
Павлов типтері және темперамент сәйкестігі
Ширақ тип (күшті, тең, жылдам)
Сангвиникке сәйкес келеді.
Баяу тип (күшті, тең, баяу)
Флегматикке сәйкес келеді.
Ұстамсыз тип (күшті, тең емес, қозуы басым)
Холерикке сәйкес келеді.
Әлсіз тип (қозу мен тежелуі әлсіз)
Меланхоликтің физиологиялық негізі ретінде қарастырылады.
Павловтың пікірінше, негізгі типтердің үйлесуі арқылы аралық түрлер де пайда болады; ол темперамент варианттарын көбейтуге болатынын атап өткен.
Темперамент туралы теориялар
Гиппократ: төрт сұйықтық туралы түсінік
Темперамент туралы ілімнің алғашқы нұсқалары Ежелгі Грециядан бастау алады. Дәрігер Гиппократ адамдардың әрекет қарқыны, эмоциялық күйі мен жүріс-тұрысы әркелкі болатынын бақылап, оны денедегі төрт түрлі сұйықтықтың (қан, шырыш, қара өт, сары өт) арақатынасына тәуелді деп түсіндірді.
Басым сұйықтық
Қан
Сангвиник
Басым сұйықтық
Сары өт
Холерик
Басым сұйықтық
Шырыш
Флегматик
Басым сұйықтық
Қара өт
Меланхолик
Бұл түсіндіру тарихи тұрғыдан маңызды болғанымен, қазіргі ғылым талаптары бойынша дәлелді физиологиялық негіз ретінде қабылданбайды.
И. Кант және В. Вундт: психологиялық жіктеулер
Канттың жіктеуі
И. Кант темпераменттерді шартты түрде екі топқа бөлді: сезім темпераменттері (сангвиник, меланхолик) және әрекет темпераменттері (холерик, флегматик). Ол темпераментті мінезбен тым жақын қарастырып, кейде теңестіруге дейін барған.
Вундттың жіктеуі
В. Вундт темпераментті эмоция күшіне қарай бөлді: эмоциясы күшті (холерик, меланхолик) және эмоциясы әлсіз (сангвиник, флегматик). Бұл түсіндірулер темпераменттің бір қырын ғана басым алып, күрделілігін толық қамти алмайды.
Э. Кречмер: дене бітімі мен темперамент
ХХ ғасырда Э. Кречмер темпераментті адамның дене құрылысымен (конституциясымен) байланыстыруға тырысты. Ол адамдарды дене бітіміне қарай бірнеше типке бөліп сипаттады: пикник, атлетик, астеник (лептосом).
Пикник
Дене бітімі жұмсақтау, төртпақтау; мойын, қол-аяқ салыстырмалы қысқа; іш пен бөксе көлемдірек болуы мүмкін.
Атлетик
Бұлшықеті жақсы жетілген, бойы ұзындау, дене пропорциясы үйлесімді, иық белдеуі айқын.
Астеник (лептосом)
Арықша, беті сопақтау, аяқ-қолы мен мойны ұзындау, дене бітімі нәзік келеді.
Кречмер пикникке көбіне циклотимик, ал атлетик пен астеникке шизотимик темпераменті тән деп көрсетті; бұлардың аралық нұсқаларын да сипаттаған. Дегенмен, темпераментті тек дене құрылысына тіреп түсіндіру шектеулі көзқарас болып есептеледі: өмір тәжірибесі, тәрбие және әлеуметтік орта әсерінен темперамент көріністері белгілі дәрежеде өзгеріп, реттеліп отырады.
Қорытынды
Темперамент — адамның мінез-құлқы мен әрекет қарқынын айқындайтын табиғи негіздердің бірі. Ол жеке тұлғаның мүмкіндігін шектемейді: әр типтің өз артықшылығы мен тәуекелі бар. Темпераментті түсіну — өзін танудың, қарым-қатынасты жақсартудың және тиімді оқу мен еңбек дағдыларын қалыптастырудың маңызды қадамы.