Ядролық қаруды таратпау жөніндегі халықаралық келісімдер туралы қазақша реферат
Ядролық қаруды таратпау: халықаралық келісімдер мен қазіргі сын-қатерлер
XX ғасырдың 40-жылдарынан бастау алған ядролық қару адамзат үшін аса қауіпті қатерге айналды. Атом өндірісінің бағыттары, ядролық технологиялардың таралуы және оларды бақылау тетіктері бүгінгі күнге дейін халықаралық күн тәртібіндегі ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Негізгі идея
Ядролық қаруды таратпау режимі бір жағынан қарудың таралуын шектеуге, екінші жағынан ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалану құқығын сақтауға ұмтылады.
Ядролық қарудың пайда болуы және алғашқы ядролық державалар
XX ғасырдың бірінші ширегінде ұлы державалар арасында қарулану жарысы күшейді. Алғашқы ядролық қаруды жасап, сынаған мемлекеттер қатарына мыналар кіреді: 1945 жылы АҚШ, 1949 жылы Кеңес Одағы, 1952 жылы Ұлыбритания, 1960 жылы Франция, 1964 жылы Қытай Халық Республикасы.
ДНЯО және МАГАТЭ бақылауы
Ядролық қарудың таралуын шектеу мақсатында халықаралық бақылау тетіктері күшейтіле бастады. Осы үдерісте Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) рөлі айрықша болды. 1968 жылы Ядролық қаруды таратпау туралы шарт (ДНЯО) қабылданып, 1970 жылы күшіне енді.
Шарттың маңызды қағидасы (IV бап)
Ядролық қаруы жоқ мемлекеттер ядролық энергияны бейбіт мақсатта өндіруге, пайдалануға және зерттеуге құқылы екені бекітіледі.
Соған қарамастан, кейбір мемлекеттер шартта «ұлттық алалау» элементтері бар екенін айтып, жекелеген баптарға қарсылық білдірді. Үндістан, Пәкістан, Израиль, сондай-ақ бір кезеңде Оңтүстік Африка Республикасы (ОАР) мен Бразилия ядролық қару жасау бағытында әрекет етті. Кейінірек, XX ғасырдың 80-жылдарында ОАР мен Бразилия өз ядролық арсеналдарын жойды.
Қатысушылар, мәртебелер және шектеулер
ДНЯО аясында ядролық держава ретінде бес мемлекет танылды: АҚШ, Ұлыбритания, Ресей, Қытай Халық Республикасы және Франция. Қазіргі таңда шартқа 188 ел қосылғанымен, Үндістан, Пәкістан және Израиль одан тыс қалды. 2003 жылы Солтүстік Корея шарттан шығатынын мәлімдеді.
Нақты мәселе
Ядролық державалардың алғашқы бестігі кейінгі елдердің ядролық қару жасауға ұмтылысын толық тоқтата алмады, ал бұл режимнің тиімділігі мен әділеттілігі туралы пікірталасты күшейтті.
Ядролық қарудан азат аймақтар және сынаққа тыйым салу
БҰҰ ықпалымен бірқатар өңірлер ядролық қарудан азат аймақ ретінде жарияланды: 1967 жылы Антарктида, Латын Америкасы және Кариб бассейні; 1986 жылы Тынық мұхиты; 1995 жылы Оңтүстік-Шығыс Азия. Қазіргі кезде әлемнің 115 мемлекеті осындай аймақтардың құрамында.
Таяу Шығысты ядролық қарудан азат аймаққа айналдыру туралы қарар қабылданғанымен, бұл бастама әлі толық іске аспай отыр. 1996 жылы ядролық сынақтарды біржола тоқтату туралы ұсыныс кең қолдау тапты: 181 ел қолдап, 150 мемлекет бекітті. Алайда келісімнің толық күшіне енуі үшін АҚШ, Қытай, Израиль, Иран, Пәкістан және Солтүстік Кореяның қол қоюы қажет.
Қарусыздану үдерісі: екіжақты шектеуден көпжақты жауапкершілікке
2011 жылдың ақпанында Ресей Федерациясы мен АҚШ арасындағы стратегиялық шабуылдаушы қару-жарақты одан әрі қысқарту мен шектеу жөніндегі шарт күшіне енгенімен, ядролық арсеналдарды қысқартудың ресейлік-америкалық үдерісіне басқа ядролық державалардың қосылуы мәселесі ашық күйінде қалып отыр. Бұл үдеріске көпжақты сипат берілмейінше, толыққанды ядролық қарусыздану туралы айту қиын.
Қатысу проблемалары
- Үндістан мен Пәкістанның ДНЯО-ға қосылуға ниет танытпауы.
- КХДР-дың шартқа қатысуын қалпына келтіру бойынша ілгерілеудің болмауы.
Талап етілетін қауіпсіздік
- Ядролық материалдар мен технологияларды сенімді сақтау.
- Заңсыз айналымға түсуіне қарсы тиімді шаралар.
- Ядролық нысандарды нақты қорғау режімін күшейту.
Иранның ядролық бағдарламасына қатысты ахуал да күрделі. Сонымен қатар, ядролық технологияларға ие 44 мемлекеттің ішінде шартқа әлі қосылмаған немесе ратификацияламаған елдер бар.
Стратегиялық міндеттер: доктрина, кепілдік және жаңа шектеулер
Ядролық қарусыздануды ілгерілету үшін ядролық мемлекеттердің әскери доктриналарында ядролық қарудың рөлін іс жүзінде төмендету маңызды. Сондай-ақ ядролық қаруы жоқ елдерге қауіпсіздік кепілдігін беру, зымыранға қарсы қорғаныс жүйесі бойынша консенсусқа келу және ғарыш кеңістігінде ядролық не басқа да қару түрлерін орналастыруға тыйым салу жөніндегі келіссөздерді бастау өзекті болып қала береді.
Ядролық қауіпсіздік саммиттері: Вашингтон–Сеул–Нидерланды бағыты
2010 жылдың сәуірінде Вашингтонда Ядролық қауіпсіздік жөніндегі жаһандық саммит өтті. Оған 47 елдің басшылары және бірқатар халықаралық ұйымдардың жетекшілері қатысып, ядролық қауіпсіздік мәселелерін талқылады. Жиын ядролық қарудың таралуын шектеу және оны түбегейлі жою идеяларын күн тәртібіне айқын шығарды.
Саммит барысында Нұрсұлтан Назарбаев Орталық Азиядағы ядролық қарусыз аймақтың ауқымын кеңейту, таратпау жөніндегі халықаралық келісімдер талаптарын күшейту, сондай-ақ «ядролық клуб» құрамына қатысты тәсілдерді қайта қарау жөнінде бастамалар көтерді.
Сеул саммиті (2012)
2012 жылғы 26–27 наурызда Оңтүстік Кореяның астанасы Сеул қаласында өткен саммит ядролық таратпау режиміне жаңа серпін берді. Егер Вашингтондағы алғашқы саммитте негізінен ядролық терроризмнің алдын алу үшін ядролық материалдардың қауіпсіздігі қарастырылса, Сеул саммитінде қол жеткізілген нәтижелер сараланып, келесі қадамдар нақтыланды.
Күн тәртібіне Жапониядағы «Фукусима» АЭС-індегі апат айтарлықтай әсер етіп, ядролық энергетиканы бейбіт мақсатта қауіпсіз пайдалану мәселелері кең талқыланды. Саммит қорытындысы бойынша коммюнике қабылданып, келесі саммиттің 2014 жылы Нидерландыда өтетіні белгіленді.
Саммиттерге қатысқан елдер ядролық таратпау, сондай-ақ атом қуатын бейбіт мақсатта пайдалану бағыттарындағы ортақ мақсаттарды растады. Сонымен бірге физикалық ядролық қауіпсіздікті нығайту шаралары мемлекеттердің атом энергетикасын бейбіт мақсатта дамыту құқығын іске асыруға кедергі келтірмеуі тиіс екені атап өтілді.
Қорытынды
Ядролық қаруды таратпау жөніндегі халықаралық келісімдер әлемдік қауіпсіздіктің тірек элементі болғанымен, олардың тиімділігі келісімдерді мүлтіксіз орындауға, көпжақты жауапкершілікті арттыруға және ядролық қауіпсіздік мәдениетін нығайтуға тікелей байланысты. Бейбіт атомды дамыту құқығын сақтай отырып, таралу тәуекелдерін азайту — қазіргі халықаралық саясаттың басты міндеттерінің бірі.