Экологиялық құқықтың белгісі экологиялық қатынастарды құқықтық реттеуі әдістерінің болуы
Экологиялық құқықтың түсінігі және мәні
Құқық саласының сипаттамасын айқындау экологиялық құқықтың мәнін анықтаудан басталады. Құқық теориясына сәйкес, белгілі бір саланың реттеу мәні — қоғамдағы нақты қоғамдық қатынастар. Олар ішкі бірлігімен, ерекшелігімен, жақындығымен және басқа да қасиеттерімен сипатталып, адам қызметінің белгілі бір саласын реттеуге бағытталады.
Осы логикаға сүйене отырып, экологиялық құқықтың мәні — адамзат қоғамы мен табиғаттың, сондай-ақ мемлекет пен оның субъектілерінің табиғат ресурстарын пайдалану және сақтау барысындағы өзара әрекетінен туындайтын экологиялық қатынастар.
Бұл ұғымды ғалымдар ертеректен зерттеген. Ресейлік оқу әдебиеттерінде экологиялық құқықтың мәні қоғам мен табиғаттың өзара әрекеті саласындағы қоғамдық қатынастар ретінде, яғни табиғи объектілер мен қоршаған ортаны қорғау тұрғысынан туындап, дамитын қатынастар ретінде түсіндіріледі. Сондай-ақ ол қазіргі және болашақ ұрпақ мүддесі үшін қоршаған ортаны сақтау мақсатында табиғи объектілерді сақтау, жақсарту, қалпына келтіру және тиімді пайдалану барысында мемлекет қатысуымен қалыптасатын қатынастар ретінде де сипатталады.
Экологиялық құқықтың пәні
Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы — айналадағы табиғи ортаны қорғауға байланысты қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жүйесін зерттейтін оқу пәні әрі ғылым саласы.
Қорғау
Табиғи объектілер мен қоршаған ортаны сақтауға бағытталған талаптар мен тетіктер.
Пайдалану
Табиғат ресурстарын тиімді және ұқыпты пайдалану тәртібі.
Қалпына келтіру
Бұзылған экожүйелерді және ресурстарды қалпына келтіру міндеттері.
Мемлекеттік қатысу
Рұқсат беру, бақылау және жауапкершілік арқылы құқықтық режимді қамтамасыз ету.
Экологиялық құқықтың әдістері
Экологиялық құқықтың маңызды белгісі — экологиялық қатынастарды құқықтық реттеу әдістерінің болуы. Құқық теориясында әдіс деп қоғамдық қатынастарға қатысушыларға ықпал ету және сол қатынастарды реттеу тәсілдері түсініледі.
Кешенділік ерекшелігі
Экологиялық құқықтың айқындаушы белгісі — саланың кешенділігі. Табиғат ресурстарын пайдалануға қатысты ішкі салалық үдерістер ортақ мақсатқа, яғни адамның тіршілігіне жарамды табиғи сапаны сақтауға бағынады. Жер, су, тау-кен сияқты жекелеген салалардың өз жүйесі, өз мәні және өз әдістері болғанымен, экологиялық құқықтың әдісі бұдан да күрделі құбылыс ретінде көрінеді.
Экологияландыру әдісі (негізгі)
Бұл әдіс қоршаған табиғи ортаға немесе оның жекелеген ресурстарына ықпал ететін кез келген пайдалану мен шаруашылық қызметтің табиғи ортаның жалпы сапасын сақтау мақсатына бағындырылуы тиіс екенін білдіреді. Пайдалы қазбаларды өндіруде, өнеркәсіп нысандарын салуда, шетелдік технологияларды әкелуде, ғарыш объектілерін пайдалануда және өзге де жағдайларда экологияландыру тәсілі қолданылады.
Тараптардың теңдігі әдісі
Экологиялық құқық қатынастары азаматтық-құқықтық мәмілелермен немесе келтірілген зиянның орнын толтырумен байланысты болғанда қолданылады. Әдетте тараптар тең жағдайда болып, құқықтары мен міндеттерінің көлемі шамалас келеді; оларды негізінен шарттық байланыс біріктіреді.
Биліктің ықпал ету әдісі
Бұл әдіс субъектілер бағынышты және тәуелді болғанда, олардың құқықтары мен міндеттерінің көлемін жоғары тұрған субъект анықтағанда қолданылады. Мысалы, Қазақстанда табиғат ресурстарын пайдалану жөніндегі көптеген құқық қатынастары мемлекеттік орган беретін рұқсат (лицензия) негізінде жүзеге асады. Мұндай орган қатынастың туындауына, өзгеруіне және тоқтатылуына ықпал етеді.
Мәжбүрлеу әдісі
Кінәлі тұлғаны жауапкершілікке тартуға қатысты қатынастарды реттегенде қолданылады. Ол биліктің ықпал ету әдісінің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады, себебі құқық бұзылған кезде мемлекет белгілеген тәртіп пен ережелерді сақтау міндетін орындатуға бағытталады.
Экономикалық әдіс
Табиғат ресурстарын пайдаланғаны және қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемдер алу сияқты құқық қатынастарын реттеуге мүмкіндік береді.
Халықаралық-құқықтық әдіс
Экологиялық қатынастарды халықаралық деңгейде реттеу қажетті, өйткені кейбір табиғи ресурстар мен процестер бірнеше мемлекеттің аумағын қамтиды. Табиғи кешендер құқықтық режимге емес, табиғи үдерістерге тәуелді түрде шекара асып қозғалады. Сонымен қатар бүкіл адамзатқа ортақ объектілер де бар: әлемдік мұхит, атмосфералық ауа, озон қабаты және т.б. Мұндай жағдайларда Қазақстан Республикасының заңнамасы халықаралық экологиялық конвенциялар мен шарттарға сүйенеді.
Қорытынды тұжырым
Экологиялық құқықтағы негізгі әдіс ретінде экологияландыру әдісі танылады, ал қалған әдістер оны толықтыратын қосымша тетіктер ретінде қолданылады.