Қазақша рефераттар

Кешенді тәсіл

Әлеуметтік-экономикалық дамуды жоспарлау, бағдарламалау және болжау

Рынок тетіктері елдің ұзақ мерзімді дамуының басымдықтарын өздігінен толық ілгерілете бермейді. Сондықтан көптеген дамыған мемлекеттерде экономикалық саясаттың басым бағыттарын айқындау және стратегиялық өсуді жоспарлау міндетін мемлекет өз мойнына алады. Бұл үдерісте ол әдетте ғалымдар мен сарапшылардың кәсіби қорытындыларына сүйенеді.

Германия тәжірибесі

Германияда Орталық сарапшылар кеңесі жыл сайын парламент пен үкіметке экономиканың ағымдағы жағдайы, даму келешегі және басымдықтары туралы болжамдық бағасы бар баяндама ұсынады.

Жапония және жаңа индустриялық елдер

Жапонияда және бірқатар жаңа индустриялық елдерде электрондандыру мен ақпараттық технологиялар аясында мемлекет ұсынған басым бағыттар жақын онжылдықтағы экономикалық дамудың бағдарын айқындады.

Мемлекеттік бағдарламалау: мәні және құрамы

Мемлекеттік экономиканы бағдарламалау — елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын мемлекеттік реттеудің ең жоғары нысаны. Ол экономикалық ресурстарды кешенді пайдалану арқылы экономиканың ғаламдық мақсаттарына жетуді қамтамасыз ететін әдіс ретінде көрінеді.

Бағдарламалау — жоспарлаудың кең тараған түрі. Мұнда әлеуметтік-экономикалық даму мен мақсатты бағдарламалардың кешенді жоспары әзірленеді. Жоспарлау, болжау және бағдарламалау — мемлекеттік экономикалық реттеудің негізгі құралдары.

Бағдарлама қандай құжат?

Бағдарлама — директивтілік дәрежесі белгілі деңгейде көрінетін нақты құжат. Онда төмендегілер айқындалады:

  • Реттеу мақсаты және күтілетін нәтижелер.
  • Экономикалық саясат нұсқалары және мақсатқа жеткізетін шешімдер жиынтығы.
  • Жобалар, олардың бюджеті, басқару жүйесі және орындалуын бақылау тетігі.
  • Оңтайлы нұсқаны таңдау критерийлері (тиімділік, тәуекел, ресурс шектеулері және т.б.).

Көп жағдайда бағдарламаға ішкі және сыртқы жағдайлар күрт өзгерген кезде қолданылатын резервтік (баламалы) сценарий де енгізіледі. Бағдарламалар бір немесе көп мақсатты, аймақтық, құрылымдық, ұлттық және интернационалдық сипатта болуы мүмкін.

Жоспарлау мен болжаудағы негізгі тәсілдер

Жүйелі-кешенді тәсіл (ЖКТ)

ЖКТ ғылыми негізділік және тиімді басқару қағидаларына сүйенеді. Оның мәні: кез келген объекті күрделі жүйе ретінде және одан да күрделі жүйелердің элементі ретінде қарастырылады.

Бағдарламалы-мақсатты тәсіл (БМТ)

БМТ мақсатқа бағытталуды, шаралардың кешенділігін, тапсырманың нақтылығын, орындаудың міндеттілігін, мерзімдердің айқын белгіленуін және ресурстар көздерінің қатаң үйлесімін талап етеді.

БМТ кезінде міндетті түрде нақтыланатын элементтер

Мақсат

Нәтиже қандай болуы керек екені.

Кешенді тәсіл

Шаралардың өзара байланысы.

Мекен-жайы

Кімге және қай сала/аумаққа бағытталғаны.

Орындалу міндеттілігі

Жауапкершілік пен міндеттемелер.

Мерзімдер

Іске асыру кезеңдері мен соңғы мерзім.

Ресурстар

Қаржы, кадр, материалдық және өзге көздер.

Бағдарламалы-мақсатты тәсілге қойылатын талаптар

  • Проблемаларды нақты анықтау.
  • Мақсатты бірмәнді (екіұшты емес) қалыптастыру.
  • Мақсатқа жету үшін қажет ресурстар мен мерзімдердің өзара кешенді байланысын қамтамасыз ету.

Тәсілді іске асырудың жалпы үдерісі

  1. 1 Мақсатты ғылыми тұрғыда айқындау.
  2. 2 Мақсатқа жетудің нұсқаларын әзірлеу.
  3. 3 Қажетті ресурстардың құрылымы мен көлемін анықтау.
  4. 4 Жүйенің қызмет ету моделін әзірлеу.
  5. 5 Бірнеше баламаның ішінен базалық шешімді таңдауға арналған критерийлерді белгілеу.

Мемлекеттік реттеу әдістері: экономикалық және әкімшілік ықпал

Экономиканы реттеуде мемлекеттің қатысуы — қоғамдық экономикалық өмірдің маңызды нысаны. Реттеу дегеніміз — мемлекеттің экономиканың қызмет тәртібін қолдауға бағытталған ықпалы. Қазіргі нарық шаруашылығында реттеу экономикалық (жанама) және әкімшілік (тікелей) әдістермен жүзеге асады; әдетте экономикалық реттеушілердің басымдығы жоғары болады.

Маңызды ескерту: шекара әрдайым қатаң емес

Экономикалық және әкімшілік әдістерді қатаң бөліп қарау шартты: кез келген экономикалық реттеуші әкімшілік шешім арқылы іске асады және тиісті мемлекеттік органның бақылауында болады. Ал әкімшілік реттеу де көбіне қатысушылардың мінез-құлқына жанама әсер ету арқылы экономикалық салдар туғызады.

Мысалы, мемлекет ресурстар бағасын бақылауға ұмтылса, өндірушілердің әрекет тәртібі өзгеріп, өндірістік бағдарламаны қайта құруға, инвестицияны қаржыландырудың жаңа көздерін іздеуге мәжбүр болады.

Әкімшілік әдістердің ерекшелігі

Әкімшілік реттеу қатысушылардың таңдау еркіндігін едәуір шектейді. Бұл әдістер нақты нормалар, тыйымдар, міндеттемелер арқылы әсер етеді.

Экономикалық әдістердің ерекшелігі

Экономикалық әдістер ынталандыруды күшейтіп, нарық субъектілерінің таңдауларын кеңейте алады. Олар нарық тетігіне икемді кірігеді және үдерістерге елеулі ықпал етуге мүмкіндік береді.

Экономикалық әдістердің негізгі нысандары

Кредиттік-қаржылық саясат

  • Міндетті резервтер нормасы.
  • Банкаралық кредит мөлшерлемесі.
  • Орталық банктің бағалы қағаздар нарығындағы мемлекеттік облигациялармен операциялары.

Бюджеттік-салықтық саясат

  • Салық жеңілдіктері (ең әмбебап қолданбалы құралдардың бірі).
  • Мемлекеттік шығындарды басқару.
  • Мемлекеттік борышты басқару (пайыз мөлшерлемесі және облигация шығару мерзімі).

Экономикалық әдістер кезеңге қарсы саясатты жүргізуге, құрылымдық реттеуге, аймақтық саясатты іске асыруға, экономикалық өсудің жаңа сапасын қамтамасыз етуге және сыртқы экономикалық қызметті дамытуға пайдаланылады.

Сабуро Окита экономиканы басқарудағы «шенеунік даналығы» телефон арқылы бұйрық беруде емес, керісінше салық жеңілдіктері, инвестициялық саясат, басым салаларды дамыту, салалық баланстың келешектік тұжырымдамасын жасау және бәсекелестікті қолдау сияқты құралдар арқылы ықпал етуде екенін атап өткен.

Әкімшілік әдістер қолданылатын негізгі бағыттар

  • Монополиялық нарықты тікелей мемлекеттік бақылау.
  • Нарықты әкімшілік реттеу: акциздер, бағаны жоспарлау элементтері, мемлекеттік монополияға қатысты тетіктер, икемсіз сұранысты тауарлар бойынша реттеу.
  • Өндірістің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
  • Қызмет түрлерін жүргізу және бақылау үшін стандарттарды әзірлеу.
  • Тұрғындар өмірінің ең төменгі әлеуметтік параметрлерін анықтау және қолдау.
  • Халықаралық экономикалық қатынастар аясында ұлттық мүдделерді қорғау.

Қорытындысында, нақты мақсатқа жету үшін әдістердің үйлесімі қажет: әр құрал белгілі бір кері әсерлерді әлсірететін өтемдік рөл атқара алады.

Ұлттық болжау: мазмұны, мақсаттары және жіктелуі

Ұлттық болжау — ұлттық экономиканы дамытудың бағыттары туралы ғылыми негізделген көзқарастар жүйесін қалыптастыру үдерісі. Оның мазмұны экономиканың ықтимал даму нұсқаларының аясын анықтап, соның ішінен оңтайлы шешім қабылдауға келіп тіреледі.

Болжау ұғымына бірнеше анықтама

  • Болжау — әлеуметтік-экономикалық үдерістердің дамуын ғылыми алдын ала көру қағидалары мен әдістері туралы ғылым.
  • Болжау — объектінің болашақ жағдайы туралы ғылыми негізделген гипотеза.
  • Болжау — стратегиялық жоспарлаудың ғылыми сатысы және үкімет шешімдеріне жоспарлы-ғылыми база.

Ұлттық болжаудың негізгі мақсаттары

  • Экономика дамуы үрдістерін ғылыми талдауды қамтитын алғышарттар жүйесін құру.
  • Қалыптасқан үрдістер мен қойылған мақсаттарға сүйене отырып, қоғамдық ұдайы өндірістің ықтимал даму нұсқаларын алдын ала көру.
  • Қабылданатын шешімдердің мүмкін нәтижелерін бағалау.
  • Басқарушылық шешімдер үшін әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық дамудың бағыттарын негіздеу.

Болжамдардың жіктелуі

Объектілері бойынша

Халық шаруашылығы, салааралық кешендер, аумақтар, салалар және бастапқы буындар.

Уақыт көкжиегі бойынша

Жедел (ай, тоқсан), қысқа (1–3 жыл), орта (5–7 жыл), ұзақ (15–20 жыл), алыс (20 жылдан жоғары).

Атқарымдық қызметі бойынша

Іздестіру және нормативтік болжамдар.

Іздестіру болжамы нені сұрайды?

«Егер мемлекеттік ықпал шаралары қабылданбаса не болады?» және «өткен мен бүгінгі үрдістер болашаққа созылса не өзгереді?».

Нормативтік болжам нені сұрайды?

«Берілген мақсатқа болашақта жету үшін қазір нені өзгерту қажет?».

Болжау тәсілдері мен түрлері

Тәсілдер

Сарапшылық, экстраполяциялық, экономикалық-математикалық (модельдеу).

Түрлері

Экономикалық (инфляция, еңбек өнімділігі), табиғи ресурстар, демографиялық, әлеуметтік даму (мәдениет, өнер) және т.б.

Жоспарлау: нысандары және индикативті жоспарлау

Жалпы мағынада жоспарлау — бастапқы ақпаратты өңдеу, мақсатты ғылыми негіздеу, ресурстарды айқындау және оған жету жолдарын қарастыру арқылы басқарушылық шешімді дайындау және қабылдау үдерісі.

Жоспарлаудың нысандары

Директивті

Міндетті тапсырмалар мен нақты талаптарға сүйенеді.

Индикативті

Нарыққа бағдар беретін индикаторлар жүйесі арқылы ықпал етеді.

Стратегиялық

Ұзақ мерзімді басымдықтар мен мақсаттарға бағытталады.

Индикативті жоспарлау нені білдіреді?

Индикативті жоспарлау — мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатын іске асыру құралы және нарық экономикасына ықпал етудің негізгі әдістерінің бірі. Ол мемлекет шараларынсыз күрделі болатын көптеген мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.

Бұл жоспарлау түрі индикаторлар (параметрлер) жүйесін қалыптастыруға негізделеді. Индикаторларға, мысалы: экономикалық серпін мен құрылым, тиімділік, қаржы жағдайы, ақша айналымы, тауар және бағалы қағаздар нарығы, баға қозғалысы, жұмыспен қамту, өмір сүру деңгейі сияқты көрсеткіштер жатады.

Индикативті жоспарлау нарық экономикасы жағдайында және мемлекеттік реттеу әдістері кең тараған ортада ең қолайлы тетіктердің бірі ретінде әлемдік тәжірибеде жиі қолданылады.