Жарықтанудың заңдылықтарын түсіндіру

Бейнелеу өнері және жалпы білім берудегі орны

Бейнелеу өнерінің жалпы білім беру пәні ретіндегі маңызын Я.А. Коменский, И.Г. Песталоцци, Джон Локк, Ж.Ж. Руссо сияқты көрнекті педагогтар айқындаған. Олар қоршаған табиғатты дұрыс танып-білу арқылы дұрыс ойлау қабілеті қалыптасатынын, ал бұл мүмкіндік сурет салу үдерісінде айқын көрінетінін атап өткен.

Бейнелеу өнерін оқытудағы ережелер мен талаптардың, әдістемелік қағидалардың қалыптасуына балалардың психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, Д.Н. Кардовский, Е.С. Кондахчан, Н.Н. Ростовцев, В.С. Кузин сынды ғалым-педагогтар елеулі үлес қосты. Олардың еңбектері бейнелеу өнерін оқыту әдістемесінің дамуына серпін беріп, көркемдік білім берудің қажеттілігін ғылыми тұрғыда дәлелдеді: оқушы шынайы бейненің мәнін түсінетін, табиғат пен өнерге ықыласы жоғары, білімге құштар тұлға болып қалыптасуы тиіс.

Қазақстандық педагог-ғалымдар Ж. Балкенов, Ә. Қамақов, Б. Әлмұханбетов, К. Ералин, Ұ. Ибрагимов, Қ. Болатбаев, С. Аманжолов, Д. Кемешов бейнелеу өнері сабақтарында көркемдік білім берудің әртүрлі әдіс-тәсілдерін зерттеп, оқулықтар мен оқу құралдарын дайындады. Алайда көркемдік білім берудің маңызды бір бағыты саналатын жарықтану ілімін оқушыларға жүйелі таныстыру, осы ілімге сәйкес бейнелеу дағдылары мен іскерліктерін қалыптастырудың педагогикалық-әдістемелік мәселелері әлі де толық шешімін таппағаны байқалады.

Негізгі қайшылық

Бұл мәселе жарықтану заңдылықтарын оқыту қажеттігі мен оны оқытудың мазмұны, формасы, әдістері жеткілікті деңгейде жүйеленбеуі арасындағы қайшылықтан көрінеді. Мәселені тиянақты шешудің алғашқы қадамы — жарықтану іліміне қатысты ұғымдарды жинақтап, белгілі бір жүйеге келтіру.

Жарық пен көлеңке: көркемдік білім берудің өзегі

Көркемдік білім мазмұнын құрайтын іргелі ұғымдардың бірі — жарық пен көлеңке. Бейнелеу өнерінде бұл ұғымдар бейнелеудің ерекше мүмкіндігін ашады: табиғаттағы кез келген затты жарық пен көлеңкесіз толық қабылдау мүмкін емес. Ең басты ерекшелік — олардың өзара ажырамас бірлігі: жарық түспесе, көлеңке де болмайды.

Жарықтың пайда болуы және деңгейленуі

Заттың бетіне жарық сәулесі түскенде, оның беті жарықтанады. Егер беті жазық әрі біртегіс болса, жарықтану да бірқалыпты болады. Ал беті дөңес болған жағдайда жарықтанудың деңгейі әр бөлікте әртүрлі көрінеді: жарық тік түскен жер — ең ашық, ал одан алыстаған сайын рең қоюланып, қараңғылық арта береді.

Соның нәтижесінде жарық беті бірнеше деңгейге жіктеледі: ең жарық жер, жартылай жарық, жылтыр дақ (блик). Бұл құбылыс, әсіресе, шар тәрізді денелердің бетінен анық байқалады.

Көлеңкенің қалыптасуы және деңгейленуі

Көлемді заттардың жарық түскен бетіне қарсы жағында көлеңке пайда болады. Көлеңке де деңгейлерге бөлінеді: көлеңке, жартылай көлеңке, өзіндік көлеңке, рефлекс, түсіп тұрған көлеңке.

Жарық түскен кез келген затта осы деңгейлер заңды түрде көрінеді. Сондықтан оларды жүйелі ұғымдар ретінде оқыту — бейнелеу дағдысының сапасын арттырудың маңызды шарты.

Терминдерді нақтылау қажеттілігі

Оқулықтар мен өнертанымдық-әдістемелік әдебиеттерді талдау жарық пен көлеңке құбылыстарының заңдылықтарын білдіретін түсініктердің бірізді жүйеге толық келтірілмегенін, бірқатар терминдерге нақты анықтама берілмегенін көрсетеді. Осыған байланысты төмендегі ұғымдарды жарық пен көлеңке заңдылықтарын айқындайтын терминдер ретінде нақтылап қолдану қажет.

Негізгі ұғымдар мен анықтамалар

Жарық: Заттың жарық көзіне жақын орналасқан бөлігіндегі жарықтанудың жоғары деңгейін білдіретін аймақ.
Жартылай жарық: Заттың жарық түсіп тұрған бөлігіндегі жарық пен жартылай көлеңке арасындағы өтпелі жарықтану деңгейі.
Жартылай көлеңке: Жартылай жарық пен көлеңке арасындағы өтпелі деңгей: көлеңкеден жарығырақ, бірақ жартылай жарықтан қараңғырақ көрінетін аймақ.
Көлеңке: Жарық түскен бетке қарсы жақта пайда болатын реңдік қатынастардың қараңғылық деңгейлері.
Рефлекс: Жарық сәулесінің қоршаған жазықтықтардан шағылысып, заттың көлеңке бетіне қайта түсуі нәтижесінде көлеңке бөліктің өз реңінен сәл жарығырақ көріну құбылысы. Рефлекс, әдетте, жартылай жарықтан қараңғырақ болады; кей жағдайда түсіп тұрған көлеңкеден жарығырақ көрінуі мүмкін.
Түсіп тұрған көлеңке: Заттың көлеңке жағының әсерінен, өзі тұрған жазықтыққа (немесе өзге бетке) түсетін көлеңке.
Жылтыр дақ (блик): Жарықтың беттен күшті шағылуынан пайда болатын ең ашық нүкте немесе шағын аймақ.

«Жарықтану заңдылықтары» ұғымының мәні

Жарық пен көлеңке заңдылықтарын кейде жарықтану заңдылықтары деп атайды. Бұл атау жарық пен көлеңкенің табиғи бірлігін нақтырақ ашады: көлеңке — жарықтың түсуінен туындайтын заңды нәтиже. Жарық пен көлеңке арқылы біз заттың пішінін, кеңістіктегі орнын, қашықтық әсерін (жақын-алыс) айқындаймыз. Көрерменнен алыстаған сайын жарық-көлеңке айырмасы жұмсарып, деңгейлері солғын көрінеді.

Жарықтану ілімі — жарықтың қасиеттерін танып-білуге бағытталған білім саласы. Ол перспектива, түстану, композиция ілімдерімен тығыз байланысты: перспективаға сәйкес жарықтану деңгейлері алыстаған сайын өзгеріп отырады; жарық түскен беттегі түс ашықтап, көлеңке беттегі түс өз реңінен қараңғылау реңдерге ауысады.

Оқытуға арналған ұсыныстар

1) Білім мазмұнын жүйелеу

Жарықтану туралы білім сурет, кескіндеме, композиция, мүсін сабақтарында тереңдетіле берілуі тиіс. Ол затты бейнелеу кезінде үздіксіз жалғасып, практикалық жаттығулар арқылы дағды мен ептілікті қалыптастыруға қызмет етеді.

2) Негізгі терминдер ядросы

Жарықтану ілімінің өзегін мына түсініктер құрайды: жарық, көлеңке, жартылай жарық, жылтыр дақ, жартылай көлеңке, түсіп тұрған көлеңке, рефлекс. Бұлар көркемдік білім берудің мазмұндық тірегі ретінде қарастырылады.

3) Дағды қалыптастыруға бағытталған әрекеттер

Екінші бағыт — заттар мен құбылыстарды бейнелеу барысында жарықтану заңдылықтарын сақтай отырып, бейнелеу ептіліктері мен дағдыларын меңгертетін педагогикалық іс-әрекеттер жүйесін құру.

4) Кешенді жүргізілетін сабақтар

Жарықтану ілімін меңгерту және бейнелеу іскерліктері мен дағдыларын қалыптастыру нұсқаға қарап сурет салу, тақырыптық сурет салу, сәндік сурет салу, мүсіндеу сабақтарында кешенді түрде жүзеге асырылады.

Оқу бағдарламасының мазмұндық бағыттары

Бейнелеу өнерінің барлық сабақтарында жарықтану туралы түсініктерді үздіксіз, кезең-кезеңімен, жүйелі түрде беру; жарықтану заңдылықтарын түсіндіру; оның түстану және перспектива заңдылықтарымен байланысын тұрақты көрсетіп отыру; жарықтануға сәйкес жазықтық бетіне бейнелеу туралы түсініктерді қалыптастыру.
Нұсқаға қарап сурет салу сабақтарында заттың көлемін ашу барысында жарық, жартылай жарық, жылтыр дақ (блик), көлеңке, жартылай көлеңке, түсіп тұрған көлеңке, рефлекс айырмашылықтарын көрсете отырып, практикалық жаттығулар орындату.
Тақырыптық сурет салуда және жаңа шығармашылық іс-әрекетте бейнеленетін заттар, құбылыстар мен кеңістіктің жарықтану деңгейлерін көрсете отырып, көлемді беру дағдыларын бекітуге арналған жаттығулар орындату.

Тәжірибелік нәтиже және қорытынды

Сурет сапасының артуы

Жарықтану туралы жүйелі, кешенді және ғылыми негіздегі білімдер нұсқаға қарап сурет салу сапасын арттырды: оқушылар жарық пен көлеңке, түсіп тұрған көлеңке, жартылай жарық, жартылай көлеңке, рефлекс, жылтыр дақ деңгейлерін дұрыс беруге үйренді.

Терминдерді меңгеру

Оқушылар жарықтану ілімінің негізгі терминдеріне (жарық, көлеңке, жартылай көлеңке, түсіп тұрған көлеңке, өзіндік көлеңке, рефлекс, жылтыр дақ) анықтама бере алатын деңгейге көтерілді.

Шынайылық пен композиция

Шығармашылық жұмыстарда жарықтану заңдылықтарын орынды қолдану көркемдік сапаны арттырып, композицияның сауатты құрылуына және бейненің шынайылық дәрежесінің көтерілуіне ықпал етті.

Қорытындылай айтқанда, мектеп оқушыларына жарықтану ілімін меңгерту және оны бейнелеу дағдыларын қалыптастырудың нәтижелі болуы болашақ бейнелеу өнері мұғалімдерін осы қызметке жүйелі түрде даярлауға тікелей байланысты.