Қазақша рефераттар

Құқықтық нормалардың ерекшеліктері

Құқық нормалары: ұғымы және қоғамдағы рөлі

Құқық — жалпы ұғым. Ал құқықтық нормалар — құқықты құрайтын, нақты ережелерден тұратын көп санды жүйе. Құқықтың «өмір сүруі» дәл осы нормалар арқылы объективтенеді: құқық қоғамдық қатынастарды реттейді әрі қорғайды. Сондықтан құқықтық нормаларды құқықтың «клеткалары» деп атауға болады.

Негізгі анықтама

«Норма» сөзі латын тілінен аударғанда үлгі, ереже дегенді білдіреді. Құқықтық норма — мемлекет бекітетін, баршаға міндетті, мазмұны айқын және қажет болған жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілетін мінез-құлық үлгісі.

Құқықтық нормалардың қабылдануы және қолданылуы

Құқықтық нормаларды қабылдау және бекіту әрдайым мемлекет тарапынан жүзеге асырылады. Олардың мазмұнында қоғамдық қатынастарға қатысушылардың мінез-құлқы мен әрекеттері туралы ережелер бекітіледі. Адам өмірдегі әртүрлі жағдайларға тап болғанда, сол сәттегі әрекеті құқық нормаларымен реттеледі немесе қорғалады.

Мысал

Үйді сату үшін тараптар нотариустың қатысуымен сатып алу-сату шартына (келісімшартқа) отыруы тиіс.

Мысал

Некеге тұру үшін заңда белгіленген кәмелеттік жасқа толу қажет.

Құқықтық нормалардың негізгі ерекшеліктері

  1. 1

    Жалпыға бірдей қолданылуы

    Нормада бекітілген талап пен үлгі бірдей жағдайдағы барлық субъектілерге қолданылады. Мысалы, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 23-бабында 14 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандардың атынан мәмілелерді ата-анасы, асырап алушылары немесе қорғаншылары жасайтыны көрсетіледі. Бұл ереже 14 жасқа толмағандардың барлығына ортақ.

  2. 2

    Ерік (мүдде) көрініс табады

    Құқықтық нормада халықтың, әлеуметтік топтардың, кейде тіпті жеке тұлғаның да еркі мен мүддесі көрініс табуы мүмкін. Тарихта белгілі идеялар мен көзқарастардың заңнамалық өзгерістерге ықпал еткен жағдайлары кездеседі. Мысал ретінде әлеуметтік-саяси ілімдердің мұрагерлік және меншік қатынастарына қатысты ұстанымдарын атауға болады.

    Ескерту: бастапқы мәтіндегі тұлғалардың жеке өміріне қатысты тұстар құқық теориясының мазмұнын ашуға тікелей қызмет етпегендіктен және этикалық тұрғыдан даулы болғандықтан редакциялық түрде ықшамдалды.

  3. 3

    Мемлекеттік мәжбүрлеумен қамтамасыз етілуі

    Қажет болған жағдайда құқықтық нормалардың орындалуы мемлекет күшімен қамтамасыз етіледі. Сот, прокуратура, полиция және өзге де органдар нормаларды бұзған немесе орындамаған тұлғаларды жауаптылыққа тарта алады.

Құқық нормаларының жіктелуі

Құқық нормаларының негізгі функциялары — қоғамдық қатынастарды реттеу және оларды құқық бұзушылықтан тиімді қорғау. Осы функцияларға және реттеу саласына қарай нормалар бірнеше өлшем бойынша жіктеледі.

Реттеу пәні бойынша

Әртүрлі құқық салалары белгілі бір қоғамдық қатынастар тобын реттейді: мүліктік, экологиялық, қаржылық, отбасылық, әкімшілік, банктік, сайлау, инвестициялық, жер қатынастары және т.б. Сондықтан құқықтық нормалар реттеу пәніне қарай конституциялық-құқықтық, әкімшілік-құқықтық, азаматтық-құқықтық және басқа да түрлерге бөлінеді.

Іске асырылу (мінез-құлықты белгілеу) тәсілі бойынша

Міндеттейтін норма

Субъектіден белгілі бір әрекетті орындауды талап етеді, міндет жүктейді.

Тыйым салушы норма

Белгілі бір әрекеттерді жасауға тыйым салады және сол әрекеттен бас тартуды міндеттейді.

Құқық беруші норма

Субъектіге белгілі бір әрекетті жүзеге асыруға құқық береді, құқықтың шегін айқындайды.

Дефинитивті норма

Белгілі бір құқықтық ұғымның анықтамасын береді. Мұндай нормада құқықтар мен міндеттер тікелей белгіленбеуі мүмкін, бірақ құқық саласының негізгі категорияларын айқындауда маңызды рөл атқарады.

Дефинитивті нормаларға мысалдар

заң мәтініндегі анықтамалар
  • ҚР Қылмыстық кодексі, 9-бап: Жазалау қатерімен тыйым салынған айыпты қоғамдық қауіпті әрекет (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) қылмыс деп танылады.
  • «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» заң, 1-бап: Неке — ерлі-зайыптылар арасында мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастарды туғызатын, отбасы құру мақсатымен заңда белгіленген тәртіппен тараптардың ерікті және толық келісімі негізінде жасалған ер мен әйелдің тең құқықты одағы.

Декларативтік норма

Негізгі құқықтық қағидаттар мен идеяларды жариялау сипатында болады.

Мысал: ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексінде қылмыстық процестің міндеттері (қылмыстарды тез әрі толық ашу, кінәлілерді әшкерелеу, әділ сот талқылауын қамтамасыз ету және т.б.) жарияланады.

Құқықтық реттеу тәсілі бойынша

Диспозитивтік норма

Тараптарға құқықтары мен міндеттерін өз қалауынша жүзеге асыруға, құқықтық қатынаста мінез-құлық нұсқасын таңдауға еркіндік береді. Азаматтық құқықта мұндай нормалар жиі кездеседі.

Императивтік норма

Қатаң сақталуы және орындалуы міндетті; тараптардың келісімімен өзгертуге жатпайды. Әкімшілік құқықта императивтік нормалар басым.

Мадақтайтын норма

Құқыққа сай мінез-құлықты ынталандырады: белгілі шарттар орындалса, субъект марапаттауға немесе жеңілдікке ие болады.

Мысал

ҚР Азаматтық кодексінің 247-бабы 2-тармағы: тарихи және мәдениет ескерткіштеріне жататын заттардан тұратын көмбе табылса, ол ҚР меншігіне беріледі; ал көмбені тапқан адам немесе жер пайдаланушы көмбе құнының 50% мөлшерінде сыйақы алуға құқылы.

Ұсыныстық норма

Міндеттеуші емес, бағыт-бағдар беретін сипатта болады. Мысалы, Президент жарлықтарында Үкіметке белгілі бір саланы реттеуге қатысты қаулы қабылдауды ұсынуы мүмкін.

Функциясы бойынша

Реттейтін нормалар

Субъективтік құқықтар мен міндеттерді, олардың пайда болу және жүзеге асу шарттарын айқындайды. Мысалдар: сатып алу-сату, айырбас, шарт жасасу, некеге тұру, мұрагерлік, ипотека және т.б.

Құқық қорғаушы нормалар

Құқық бұзушылық жасалған жағдайда мемлекеттік ықпал ету шараларын белгілейді, бұзылған құқықтарды қалпына келтіруге және реттеуші нормаларды қорғауға қызмет етеді. Көбіне Әкімшілік құқық бұзушылық туралы және Қылмыстық кодекстердің Ерекше бөлімдерінде нақты құрамдар түрінде бекітіледі.

Қорытынды: құқықтық норма — құқықтың негізгі құрылымдық элементі. Ол қоғамдық қатынастарды тәртіпке келтіреді, мінез-құлықтың шегін айқындайды және қажет болған жағдайда мемлекеттің мәжбүрлеу тетіктерімен қамтамасыз етіледі.