Тауар дистрибьюторлары
Қазақстан Республикасында логистиканың дамуы тәжірибелік тәсілдермен қатар ғылыми көзқарасты да талап етеді. Бұл қажеттілік еліміздің нарықтық қатынастарға көшу кезеңімен тұспа-тұс келді. Шетелдік тәжірибе көрсеткендей, логистикалық менеджменттің теориялық аппараты мен практикалық әдістері өндіргіш күштердің, технологиялардың, саяси ахуалдың және нарықтық қатынастардың жетілу деңгейіне тікелей тәуелді.
Сондықтан Қазақстандағы логистикалық ойлаудың мүмкіндігі мен қарқынын бүгінгі әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайдан бөлек қарастыруға болмайды. Экономикалық талдауға тереңдемей-ақ, логистикалық концепцияны енгізу мен дамытудың негізгі проблемаларына тоқталайық.
Қазақстандағы логистиканың дамуына кедергі келтіретін негізгі проблемалар
1) Жалпыэкономикалық қиындықтар
Қоғамның көптеген қабаттарындағы ауыр экономикалық жағдай мен әлеуметтік қиындықтар кәсіпкерлер, менеджерлер және инженерлік-техникалық қызметкерлер үшін логистикалық идеялардың кең таралуын тежейді. Стагфляция, монополизм, мемлекеттік сектордың бірқатар салаларда жоғары үлесі, қаржылық дағдарыс пен төлемеушілік, өндірістің қысқаруы және өмір сүру деңгейінің төмендеуі логистиканы жүйелі енгізуді күрделендірді.
2) Айналым саласының рөлін жеткіліксіз бағалау
Ұзақ уақыт бойы отандық экономикада логистиканы қолданудың негізгі салалары (қамтамасыз ету, өндіріс және өнімді өткізу) тиісті деңгейде бағаланбады. Нәтижесінде айналым сферасы тауардың өндірушіден тұтынушыға баяу жетуімен, жоғары қанағаттандырылмаған сұраныспен, төмен сенімділікпен және тұтынушыларға қызмет көрсету сапасының әлсіздігімен сипатталды. Бұл сала көбіне «қалдықтық принциппен» қаржыландырылып, басқарушылар оның стратегиялық маңызын толық ескере алмады.
3) Инфрақұрылымның артта қалуы
Қазақстандағы инфрақұрылымның даму деңгейі әлемдік орташа деңгейден едәуір төмен, әсіресе өнімді қолдау және тарату салаларында. Бұл жағдай логистикалық жүйелерді тиімді құруға тікелей әсер етеді.
Инфрақұрылымдағы негізгі әлсіз тұстар
- Өнеркәсіп пен саудада ойластырылған өткізу стратегиясының жетіспеуі, ұйымдасқан көтерме нарықтың әлсіздігі
- Электрондық коммуникациялар, байланыс және телекоммуникация жүйелерінің даму деңгейінің төмендігі
- Автомобиль жолдары мен жалпы көлік инфрақұрылымының тозуы және жеткіліксіздігі
- Мультимодальдық және кедендік терминалдардың аздығы, техника-технологиялық деңгейінің төмендігі
- Көлік құралдарының әлемдік стандарттарға толық сай келмеуі, жылжымалы құрамның физикалық және моральдық тозуы
- Қоймалардың өндірістік-техникалық базасының әлсіздігі, механикаландыру мен автоматтандырудың төмен деңгейі
- Жүк өңдеу технологияларының, қаптама мен ыдыс өндірісінің жеткіліксіз дамуы
- Ақпараттық-диспетчерлік қолдау мен деректер алмасу жүйелерінің фрагменттілігі
Бұл факторлар логистикалық концепцияларды енгізуді айтарлықтай тежейді және оларды қысқа мерзімде жою қиын.
Алғашқы қадамдар: ғылыми-теориялық және өндірістік-технологиялық бағыт
Ғылыми-теориялық негіздің қалыптасуы
1990-жылдардың басында Қазақстанда логистикалық идеяларды дамытудың алғашқы нақты қадамдары жасалды. Ғылыми бағыттағы жұмыстар жоғары оқу орындарында логистикаға тікелей немесе жанама қатысты пәндер арқылы мамандар даярлаумен байланысты болды.
Отандық ғалымдардың жүйелік талдау, операцияларды зерттеу, қорларды басқару, техникалық-экономикалық кибернетика сияқты салалардағы еңбектері шетелде де белгілі. Олар материалдық-техникалық қамтамасыз ету, өндірісті жедел басқару, ресурстарға қажеттілікті жоспарлау, көлік пен қойма шаруашылығын ұйымдастыру мәселелеріне елеулі үлес қосты.
Макро және микро деңгейдегі көзқарас
Зерттеулерде салааралық баланс, ауданаралық байланыстар, жабдықтаушы–тұтынушы–делдал қатынастарының тиімді құрылымын таңдау мәселелері көтерілді. Қазіргі терминологиямен айтқанда, бұл макрологистикалық және микрологистикалық жүйелерді қатар талдау болатын.
Сонымен бірге логистикалық шығындарды оңтайландырудың бәсекеге қабілеттілікке әсері атап өтіледі: шығындарды төмендету көбіне есептеулерге, маршруттарды, тасымал түрлерін, қоймалар санын және тарату құрылымын дұрыс таңдауға сүйенеді.
Материалдық-техникалық база және мұраланған жүйелер
«Логистика» термині мен пән ретінде Қазақстанда салыстырмалы түрде кеш енгізілгенімен, оның көптеген теориялық элементтері бұрыннан экономикалық пәндер кешенінде оқытылып келді: материалдық-техникалық қамтамасыз ету, қорларды басқару, қойма және ыдыс шаруашылығы, өндірісті жедел-күнтізбелік жоспарлау, жүк тасымалын ұйымдастыру, көтерме сауда және басқалары.
Кеңестік кезеңде жоспарлы экономикаға тән ведомстволық және салалық тәсіл басым болды. Дегенмен, өндіріс пен айналым салаларында материалдық ағымдарды басқаруға бағытталған өндірістік-техникалық база қалыптасты: ішкі өндірістік көлік, қойма жүйелері, автоматтандырылған жоспарлау және басқару құралдары, ресурстар қорын бақылау жүйелері.
Нарыққа өткеннен кейін де Қазақстан аумағында көптеген объектілер сақталып, жұмысын жалғастырды: қоймалық жүйелер, тауар өткізуші желілер, көліктік-қоймалық кешендер, жүк терминалдары, контейнерлік пункттер, ақпараттық-диспетчерлік орталықтар, көтерме және бөлшек сауда нысандары.
Кадр, басқару мәдениеті және жүйелік жаңғырту қажеттілігі
Логистикалық ойлауды енгізу
Тұрмыстық жетекшілер мен әр деңгейдегі менеджерлердің тәжірибесіне логистикалық тәсілді жедел енгізу қажет. Бұл шешім қабылдау мәдениетін, көрсеткіштер жүйесін және координацияны күшейтеді.
Кадр даярлау және қайта даярлау
«Логистика» мамандығы бойынша кадрларды интенсивті даярлау, орта және жоғары буын менеджментті қайта оқыту және біліктілігін арттыру — саланың тұрақты дамуының негізгі шарты.
Инфрақұрылым және технология
Логистикалық тауар өткізу құрылымдарын, микро және макрожүйелерді, сондай-ақ ауқымды интеграцияланған жүйелерді дамыту үшін техникалық және технологиялық базаны жүйелі жаңғырту қажет.
Болашақтың басым бағыты: көлік-транзиттік логистика
Қазақстанның көрші елдермен интеграция саясаты мен халықаралық ынтымақтастықтың кеңеюі кең ауқымды логистикалық жүйелердің қалыптасуына ықпал етеді. Мұндай жүйелерді құру инфрақұрылымсыз, әсіресе тиімді көлік жүйесінсіз мүмкін емес.
Әлемдік тауарлық және қаржылық ағымдардың негізгі бағыттары АҚШ – Еуропа – Оңтүстік-Шығыс Азия және Қытай «үшбұрышы» төңірегінде шоғырланатыны жиі айтылады. Қазақстанның стратегиялық мақсаты — Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік «көпір» ретіндегі қолайлы географиялық орнын толық пайдалану.
Тасымалдауда енгізілуі тиіс заманауи шешімдер
Интермодальдық және мультимодальдық тасымал
Бірнеше көлік түрін бір тізбекке біріктіріп, уақыт пен шығынды азайту.
Терминалдық технологиялар
Жүк өңдеуді тораптарда шоғырландыру арқылы сенімділік пен өнімділікті көтеру.
«Дәл мерзімде» (Just-in-Time) қағидасы
Қойма қорын шамадан тыс өсірмей, жеткізуді нақты жоспарлау.
«Есіктен-есікке дейін» сервисі
Клиентке бір терезе қағидасымен кешенді жеткізу қызметін ұсыну.
Телематикалық бақылау және цифрлық диспетчерлеу
Нақты уақыт режимінде бақылау, жоспарлау және тәуекелді төмендету.
Логистикалық орталықтар желісі
Қалалар маңында жүк жинау/өңдеу тораптарын құрып, координацияны күшейту.
Клиенттік сервис тұрғысынан логистиканың мәні
Заманауи логистика тұтынушы сервисін бірінші орынға қояды: қажетті тауар қажетті сапада және қажетті көлемде, белгіленген уақытта және минималды шығынмен қажетті жерге жеткізілуі тиіс.
Логистикалық шығындар құрылымында көлік шығындарының үлесі әдетте жоғары (көп жағдайда 20%-дан 70%-ға дейін). Сондықтан Қазақстан сияқты аумағы үлкен ел үшін көлік инфрақұрылымы, терминалдар, байланыс желілері және өңірлік логистикалық жүйелер шешуші мәнге ие.
Өңірлік (жергілікті) транспорт-логистикалық жүйелердің рөлі
Әр өңірде логистикалық функцияларды орындайтын ұйымдардың тұтас экожүйесі жұмыс істейді: тасымалдаушылар, экспедиторлар, көтерме делдалдар, банктер, көлік-қойма кешендері, жүк терминалдары және кедендік сервис. Олардың жұмысын басқару және үйлестіру өңірлік транспорт-логистикалық жүйесіз тиімсіз болады.
Мұндай жүйелердің біріктіруші әлеуеті өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуын жеделдетуге, қызмет көрсету сапасын әлемдік стандарттарға жақындатуға және материалдық ағымдармен бірге ақпараттық және қаржылық ағымдарды да заманауи тәсілдермен басқаруға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Қазақстандағы логистиканың дамуы бір мезетте бірнеше міндетті талап етеді: экономиканың айналым және қолдау салаларын қайта бағалау, инфрақұрылымды жаңғырту, көлік-транзиттік әлеуетті жүйелі іске асыру, сондай-ақ кадр даярлау мен басқарудың логистикалық мәдениетін нығайту. Осы бағыттар жүзеге асқанда, Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік артықшылығы нақты экономикалық нәтижеге айналады.