Елде депозиттік операциялардың дамуына кедергі жасайтын тағы бір көрсеткіш халықтың әлеуметтік жағдайы
Қазақстандағы банктердің депозиттік операциялары белсенді дамып келеді. Депозиттер — банктердің негізгі ресурс көзі, ал осы ресурстардың ұлғаюы қосымша несиелік ресурстарды қалыптастырып, экономиканы қаржыландыру мүмкіндігін кеңейтеді.
Маңызды байланыс: депозиттердің өсуі → банктік ресурстардың артуы → несие беру әлеуетінің кеңеюі.
Сенім факторы және ақпараттың ашықтығы
Депозиттік операциялардың дамуына әсер ететін ең маңызды көрсеткіштердің бірі — халықтың банк жүйесіне деген сенім деңгейі. Сенімді арттыру үшін банктерге осы бағытта нақты стратегия қажет.
Шетелдік тәжірибеде қарапайым азамат банктер туралы толық ақпаратқа қол жеткізе алады: банктің балансы, тартылған қаражат көлемі, сыйақы мөлшерлемелері сияқты көрсеткіштер ашық жарияланады. Ал Қазақстанда кейбір банктерді қоспағанда, қаржылық есептілікті тұрақты түрде ашық жариялау әлі де жүйелі сипат ала қойған жоқ.
Қазіргі мәселе
Көп жағдайда азаматтар депозиттің мәнін, шарттарын немесе қай банкке сенуге болатынын нақты айта алмайды. Бұл ақпараттың жетіспеушілігін және коммуникацияның әлсіздігін көрсетеді.
Ұсынылатын әрекет
Банктер маркетингтік зерттеулер жүргізіп, тұрақты презентациялар ұйымдастырып, БАҚ арқылы түсіндіру жұмыстарын күшейтіп, сұхбаттар мен жарияланымдар арқылы халыққа ашық ақпарат ұсынуы керек.
Қағида: ашық ақпарат бар жерде — сенім бар.
Әлеуметтік жағдай және депозитке ынталандыру
Депозит нарығының дамуына кедергі келтіретін тағы бір маңызды фактор — халықтың әлеуметтік жағдайы. Айлықтан айлыққа әрең жететін азамат депозит салуды бірінші кезектегі мақсат ретінде қарастырмайды.
Стратегия екі деңгейде қалыптасуы мүмкін
- Мемлекет: жалақы деңгейін көтеру, әлеуметтік көмекті кеңейту.
- Банктер: депозитті басқа өнімдермен ұштастыратын ынталандырулар ұсыну.
Практикалық идея: ипотекалық несиеге қажет алғашқы жарнаны депозит ретінде рәсімдеу. Бұл жағдайда банк үшін — тұрақты ресурс, ал клиент үшін — депозиті бар тұлға ретінде төмен пайызды немесе жеңілдетілген қызмет шарттарын алу мүмкіндігі пайда болады.
Депозиттерді сақтандыру қоры: рөлі және пікірталас
Қазақстан Республикасында 2000 жылдан бері жеке тұлғалардың салымдарын сақтандыру қоры жұмыс істейді. Соңғы жылдары сақтандыру сомасын 400 мың теңгеден 600 мың теңгеге дейін арттыру мәселесі қарастырылып, қаржыгерлер арасында әртүрлі пікір туғызды: бір тарап қолдаса, екіншісі тәуекелдерге байланысты қарсы көзқарас білдіреді.
Қордың «идеалды моделін» құру оңай емес: жүйе не көптеген азаматтың шағын депозиттерімен, не аз ғана салымшының ірі депозиттерімен жұмыс істеуі мүмкін. Осы мүдделерді бір стандартқа теңестіру — күрделі міндет.
Даму бағыттары
- Банк еріксіз жабылғанда салымдарды мүмкіндігінше тез қайтару.
- Жүйенің қызмет атқаруына байланысты тәуекелдерді төмендету.
- Сақтандырылатын депозит түрлерінің ауқымын кеңейту.
Банктердің меншікті капиталы: шектеулер және капиталдандыру қиындығы
Қазақстан банктерінің меншікті капиталының көлемі аса үлкен емес. Мұны банк жүйесінің салыстырмалы түрде ерте қалыптасуымен, сондай-ақ бұрынғы мемлекеттік банктердің меншікті капиталға жеткілікті мән бермеуімен түсіндіруге болады: ол кезеңде банкроттық тәуекелі төмен деп қабылданған.
Ұлттық банкті есепке алмағанда, көптеген банктердің меншікті капиталы 100 млн АҚШ долларына дейін ғана жетеді және бұл ірі әлемдік банктерден шамамен 100 есе төмен. Меншікті капитал — акционерлер үшін дивиденд түріндегі құндылыққа ие ресурс, бірақ оны тез ұлғайту әрдайым мүмкін бола бермейді.
Меншікті капитал өсімінің негізгі жолдары
1) Жарғылық капиталды ұлғайту
Қосымша эмиссия, жаңа инвесторларды тарту.
2) Банктің табысын арттыру
Пайда есебінен капиталды өсіру.
Талдаулар көрсеткендей, екінші деңгейлі банктер үшін табыс қалыптастыру үдерісі күрделі. Көп банкте меншікті капитал шағын, ал оны табыс есебінен ұлғайту қиын. Кейбір жоғары табысты банктерде де жинақталатын кіріс көлемін несиелік қызметтен туындайтын шығындарды жабуға арналған резервтер (провизиялар) төмендетеді.
Жарғылық капиталды ұлғайтудың неге қиындайтыны
- Ұзақ мерзімді салымдарға резиденттердің инвестициялық мүмкіндіктері шектеулі.
- Көп банктер құрылымдық өзгерістер кезеңінен өтуде; меншікті қаражаттың едәуір бөлігі провизияларға бағытталады.
- Инвесторларды қадағалау мен басқару тетіктеріндегі айқындықтың жеткіліксіздігі алаңдатады.
- Сондықтан ірі банктер эмиссия кезінде шетелдік инвесторлардың назарын аударуға және алдын ала тартуға ұмтылады.
Түйін: банктің меншікті капиталы — консервативті ресурс; оны қысқа мерзімде өсіру көптеген шектеулерге тіреледі. Сондықтан ресурстар тапшылығын тек жарғылық капиталды ұлғайтумен шешу көбіне мүмкін болмайды.
Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, дамымаған банктік жүйеде дамыған банктердің тұрақты өмір сүруі қиын. Халықаралық деңгейге шығу үшін отандық банк жүйесін дамытуға бағытталған кешенді шаралар қажет, сондай-ақ екінші деңгейлі банктердің меншікті капиталына қойылатын талаптарды халықаралық стандарттармен үйлестіру маңызды.
Депозит нарығының динамикасы және салыстырмалы бағалау
2002–2007 жылдардағы депозиттік салымдар көлеміне жүргізілген статистикалық талдау бұл көрсеткіштің жылына шамамен 10%-ға өсіп отырғанын көрсетеді. Бұл халықтың қаржылық жағдайының салыстырмалы түрде жақсарғанын білдіреді. Осы өсімге депозиттерді сақтандыру қорының ықпалы да бар: қордың тиімді жұмыс істеу деңгейінің маңызды белгісі — оның капиталының 6 млрд теңгеге дейін жетуі.
Егер ұсынылған шаралар толық орындалса, депозит нарығының даму деңгейі айтарлықтай жоғары болар еді. Қазақстанда бір адам басына шаққандағы депозит көлемі 47,5 АҚШ долларын құрайды. Ресеймен салыстырғанда бұл көрсеткіш шамамен үш есе төмен, яғни өсім әлеуеті бар.
Әлі де шешімін күтетін мәселелер
- Халықтың банктерге деген сенімсіздігі.
- Кепілдендіру қорының модельдік және реттеушілік сипаттағы даулы тұстары.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы ҚР Президентінің заң күші бар Жарлығы, 1995 жылғы 30 наурыз, №2155.
- Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы ҚР Президентінің заң күші бар Жарлығы, 1995 жылғы 31 тамыз, №2444.
- ҚР бағалы қағаздар нарығы туралы заңының ресми мәтіні. Алматы: Жеті Жарғы, 2004.
- Мақыш С.Б. Коммерциялық банктер операциялары. Оқу құралы. 2-басылым. Алматы: ИздатМаркет, 2004. 272 б.
- Виноградова Т.Н. Банковские операции: Учебник. Ростов н/Д: Феникс, 2001. 378 с.
- Қалғұлова Р.Ж. Екінші деңгейлі банктегі бухгалтерлік есеп. Алматы, 2005.
- Миржақыпова С.Т. Банковский учет в РК. Часть 1. Алматы: Экономика, 2002.
- Көшенова Б.А. Бағалы қағаздар нарығы: Оқу құралы. Алматы: Экономика, 1999.
- «Банки Казахстана» журналы, №10, 2005.
- «Қаржы қаражат» журналы, №2, 2005.
- «Банки Казахстана». «Депозит нарығы», 2007, №9, 2-бет.
- «Банки Казахстана». «Депозит нарығы», 2006, №11, 4-бет.
- «Банки Казахстана». «Депозит нарығы», 2005, №10, 16-бет.
- «Банки Казахстана». «Депозит нарығы», 2005, №12, 6-бет.