Эдификаттар және субэдификаттар изен және ксерогалофильді жартылай бұта - қара жусан

Зерттелген аумақтың табиғи өсімдік жамылғысы айқын көптүрлілігімен ерекшеленеді. Өсімдік қауымдастықтарының қалыптасуы топырақ жамылғысы мен өсімдіктер кешенінің өзара байланысына тәуелді. КСРО-ның геоботаникалық картасы (1954) бойынша Сайқын стационарының ауданы солтүстік шөлейттің зона асты бөлігіне жатады.

Зерттелу тарихы және аймақтық жіктеу

Шөлейт кешенін жүйелі зерттеу 1895 жылы Богданнан бастау алады. Кейін 1900–1901 жылдары Н.А. Димо мен Б.А. Келер кешенді зерттеп, нәтижелерін классикалық «В области полупустыни» (1907) еңбегінде сипаттады. Бұл еңбекте шөлейт жағдайында дала типіндегі астық тұқымдастармен (бетеге, селеу, шисабақ) бірге құрғақшылыққа төзімді жартылай бұталардың — жусан мен изеннің — маңызы ерекше екені көрсетілген (Келлер, 1923).

Шөлейтке тән негізгі қауымдастықтарға бетегелі-ақ жусанды, бидайықты-қара жусанды және көкпекті бірлестіктер жатады. Сонымен қатар, далалық типтегі бірлестіктер де қатар кездеседі. Осыған сүйене отырып, А.В. Прозоров мынадай қорытынды ұсынған: жартылай бұталар басым қауымдастықтар — шөлге, ал дәнді дақылдар басымдары — далаға жақын.

Астық тұқымдасты-жусанды бірлестіктер Батыс Қазақстанның оңтүстігі арқылы жіңішке жолақ түрінде созылып өтеді; бұл құбылысқа «далаланған шөл» термині берілген. Ал облыстың басқа далалық аумақтарын Е.Ш. Лабренко түсінігі бойынша шөлді далалар қатарына жатқызуға болады.

Сайқын стационары: алғашқы кешенді зерттеулер (1950–1952)

Сайқын стационары аумағындағы табиғи өсімдік жамылғысын зерттеуді 1950 жылы И.В. Каменецкая бастаған (1952). Алғашқы кезеңде негізгі мақсат өсімдік қауымдастықтарының жүйесі мен құрылымын анықтау, оларды картаға түсіру және өсімдік жамылғысының азықтық база ретіндегі таралуын бағалау болды. Жұмысты И.В. Ларин басқарған.

Зерттеу барысында 13 қауымдастық қарастырылып, метрлік алаңқайлар белгіленген. Ең жиі кездесетін қауымдастықтар:

Жусанды–изенді қатар

Изенді
Қара жусанды–изенді
Қара жусанды
Кестежусанды

Астық тұқымдасты бірлестіктер

Селеулі
Бетегелі–селеулі
Әр шөптесінді–астық тұқымдасты
Бидайықты

Аралас және арнайы типтер

Кестежусанды–астық тұқымдасты–әр шөптесінді
Бидайықты-селеулі–жоңышқалы
Қоңырбасты–арам жусанды
Сүттігенді

Шөлейттік тип көбіне шалғынды-каштанды топырақтағы кестежусанды және бидайықты қауымдастықтармен сипатталады. Ал далалық тип микрорельефтің түсіңкі бөліктерін алып жатады: мұнда бетегелі, бидайықты, селеулі және селеулі–әр шөптесінді бірлестіктер жиі ұшырасады.

Тобылғылы–бетегелі–селеулі қауымдастық: құрылым және құрамы

Тобылғылы–бетегелі–селеулі қауымдастық (Stipa lessingiana – Festuca valesiaca және т.б.) микрорельефтің ойқылды формаларына, шалғындық-қоңыр топырақты учаскелерге тән. 2002 жылдың мамыр–маусым айларында осы бірлестікте 32 өсімдік түрі тіркелген.

Қауымдастықтағы доминант — Stipa lessingiana, орташа биіктігі 35–40 см. Бетеге жоғары экологиялық амплитудасымен ерекшеленіп, қою каштанды, каштанды және ашық-каштанды топырақтарда өсе алады. Ол Stipa capillata, S. lessingiana, Agropyron desertorum сияқты астық тұқымдастармен әртүрлі қауымдастықтар түзеді.

Басым кездесетін түрлер

Жартылай бұталар: ақ жусан, арам жусан.
Шөптесіндер: тікенді әрем, шашақбасты аққаңбақ, жоңышқа түрлері, қарапайым мыңжапырақ, дала сәлбені, қарапайым киікоты.
Жиі кездесетін түрлер: тобылғы, келерия.

Сортаңды сорлардағы шөлдік өсімдіктер

Микрокөтерілімдердің сортаңды сорларында шөлдік өсімдіктер жақсы дамиды. Мұнда негізінен галофитті жартылай бұталар басым. Жиі кездесетін түрлерге қара жусан, изен және кермектің кейбір түрлері жатады.

Сортаңды сорлы топырақта қоңырбасты–қара жусанды–изенді қауымдастық зерттелді. Бұл фитоценоздың эдификаторлары мен субэдификаторлары — изен және ксерогалофильді жартылай бұта қара жусан.

Түрлік құрамы

17 түрлі гүлді өсімдік

1 м² жиілігі

Проективті жабын

40–55%