Қазақша рефераттар

Индикативті жоспарлау

Экономикалық болжам және жоспарлау: мәні мен рөлі

Кез келген қоғам өз болашағын айқындап, даму перспективаларын анықтамай өмір сүре алмайды. Экономикалық болжамдар қоғам дамуының мақсаттарын, сол мақсаттарға жету үшін қажет экономикалық ресурстар көлемін, ұзақ, орта және қысқа мерзімді жоспарлардың тиімді нұсқаларын, сондай-ақ үкіметтің экономикалық және техникалық саясаттарының негізгі бағыттарын айқындауға қажет.

Экономикалық болжам

Экономикалық болжам — экономикалық прогностика әдістері мен құралдарын қолдануға, экономикалық құбылыстарды зерттеудің ғылыми әдістемелеріне сүйенетін экономикалық жоспарлаудың құрамдас процесі.

Жоспарлау

Жоспарлау — экономиканың объективті заңдары мен заңдылықтарын зерттеп түсіну және оларды саналы түрде пайдалану арқылы әлеуметтік-экономикалық дамудың жоспарларын ғылыми негізде әзірлеу әрі олардың орындалуын ұйымдастыру процесі.

Жоспарлаудың негізгі мақсаты және экономикалық пропорциялар

Жоспарлаудың негізгі мақсаты — экономикадағы баланстық үйлесімділік пен макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін белгілі бір пропорциялар мен пропорционалдылыққа қол жеткізу.

Экономикалық пропорциялар дегеніміз не?

Экономикалық пропорциялар — өндірістің әр түрлі элементтері (машиналар, құрал-саймандар, шикізат, материалдық қорлар, жұмыс күші) арасындағы; өндіріс салаларының өнім көлемдері арасындағы; түптеп келгенде өндіріс құрылымы мен өндіріс көлемдері және тұтыну құрылымы мен тұтыну көлемдері арасындағы нақты сандық қатынастар.

Қалай қалыптасады?

  • Өздігінен (стихиялық) — нарықтық үйлестіру механизмі арқылы.
  • Адамның мақсатты әрекеті нәтижесінде — саналы реттеу мен жоспарлау арқылы.

Неге саналы жоспарлау қажет болады?

Өндіргіш күштер жоғары деңгейге жеткен кезде нарықтық үйлестіру механизмі мен дағдарыстардың өзі тұрақты пропорцияларды қалыптастыруға жеткіліксіз болуы мүмкін. Осындай жағдайда пропорционалдылықты саналы түрде құру қажеттілігі туындайды. Саналы түрде құрылған пропорционалдылық — жоспарлылықтың негізі.

Нарықтық жағдайда заңдардың ықпалы

Экономиканың даму заңдары нарықтық қатынастарға үздіксіз ықпал етеді. Тауар өндірушілер экономикалық заңдардың бар-жоғын толық сезінбесе де, сол заңдардың талабына сәйкес әрекет жасайды. Мысалы, тауарға баға белгілегенде өндіруші тек өз шығынын ғана емес, нарықта қалыптасқан жағдайды да ескереді — бұл құн заңының ықпалы.

Жоспарлаудың міндеттері

  1. 1 Қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі бағыттарын анықтау.
  2. 2 Жоспарлы кезең экономикасының сандық және сапалық сипаттамаларын белгілеу.
  3. 3 Материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын ұтымды пайдалану арқылы ғылыми-техникалық, әлеуметтік және экономикалық мәселелерді шешудің тиімді жолдарын таңдау.
  4. 4 Жекелеген салалар мен аумақтардың даму қарқыны мен пропорцияларын анықтау.

Жоспарлаудың жіктелуі

Деңгейіне (масштабына) қарай

  • Макроэкономикалық (халық шаруашылығы деңгейі).
  • Аумақтық (облыстық, аудандық).
  • Ұйым ішіндегі (ішкі жоспарлау).
  • Микроэкономикалық (салалық көрсеткіштерді жоспарлау).

Мерзіміне қарай

  • Ұзақ мерзімді (5 жылдан 20 жылға дейін және одан әрі).
  • Орта мерзімді (1 жылдан 5 жылға дейін).
  • Ағымдағы жоспарлау (1 айға дейін; 1 айдан 1 жылға дейін).

Мазмұнына (объектісіне) қарай

  • Экономикалық жоспарлау (өндірістік қатынастар, халық шаруашылығы динамикасы).
  • Әлеуметтік жоспарлау (демографиялық процестер, өмір сүру деңгейі, еңбек ресурстары).
  • Ғылыми-техникалық жоспарлау (ғылыми-техникалық прогресс болжамы).
  • Экологиялық жоспарлау (табиғи ресурстарды пайдалану, қоршаған ортаны қорғау).

Жоспарлаудың негізгі мақсаттары

  • Мемлекеттік экономикалық саясатты және экономиканы мемлекеттік реттеу шараларын әзірлеу.
  • Экономикалық өсудің қарқыны мен сапасын қамтамасыз ету және қолдау.
  • Ұлттық экономиканың циклдік тепе-теңдігін орнату және қолдау.
  • Экономикалық шешімдердің өзара үйлесімділігін қамтамасыз ету.
  • Ұлттық экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз ету.

Макроэкономикалық жоспарлаудың формалары: стратегиялық және индикативті

Қазіргі басқару теориясы мен тәжірибесінде жалпымемлекеттік макроэкономикалық жоспарлаудың бюджеттік, стратегиялық, индикативті және директивті формалары қолданылады. Қазақстан жағдайында стратегиялық және индикативті жоспарлаудың маңызы ерекше.

Стратегия және стратегиялық жоспарлау

«Стратегия» ұғымы ежелгі Грекияда кең өкілеттілігі бар басқарушыны білдірген және тура мағынасында «генерал шеберлігі» ретінде түсіндіріледі.

Стратегиялық жоспарлау — Үкіметтің, аумақтық басқару органдарының, мекемелер мен фирмалар басшыларының өндіріс, кіріс пен шығыс, бюджет, салық, баға және әлеуметтік қорғау бағыттары бойынша ұзақ мерзімді бағдарламалары мен жобалары. Ол ұйымның мақсатына жету үшін қабылданатын кешенді, жан-жақты басқарушылық шешімдер жүйесін қалыптастырады.

Индикативті жоспарлау

Индикативті жоспарлау — мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі бағыттары мен индикаторларын, оларды іске асыру бойынша белгілі мерзімге арналған іс-шараларды және мемлекеттік экономикалық реттеуіштер тізімін қамтитын құжат.

Негізгі мақсат: ұлттық экономиканың бірқалыпты дамуын және құрылымдық өзгерістерін қамтамасыз ету, дағдарысты жағдайлардың алдын алу және олардың ықпалын жұмсарту, елдің экономикалық әрі саяси тәуелсіздігін нығайту.

Индикативті жоспарлауға қойылатын талаптар

  • Республика экономикасын мемлекеттік реттеуде қолданылатын құралдардың тиімділігін арттыру.
  • Нарық механизмдері негізінде экономиканың өзін-өзі реттеу деңгейін жоғары ұстау және шаруашылық жүргізуші субъектілердің экономикалық белсенділігін кеңінен іске асыруға жағдай жасау.
  • Әлемдік тәжірибеде кең қолданылатын әрі тиімділігі дәлелденген экономикалық талдау, болжау және реттеу әдістерін пайдалану.
  • Аумақтық экономикалық саясаттың тиімділігін қамтамасыз ету.