Қазақша рефераттар

Судьялардың құқықтық жағдайы

Жоспар

  • 1 Сот билігінің мәні
  • 2 Судьялардың құқықтық жағдайы
  • 3 Судьялардың тәртіптік жауапкершілігі
  • 4 Соттардың қызметін қамтамасыз ету

Лекцияның мақсаты

Бұл материал соттар, прокуратура органдары, алдын ала тергеу және анықтау органдары, әділет, адвокатура, сондай-ақ құқық тәртібі мен заңдылықты нығайтуға бағытталған, адамдардың құқықтары мен бостандықтарын және мемлекеттік әрі мемлекеттік емес ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды жүзеге асыратын өзге де субъектілер туралы негізгі мәлімет беруге арналған.

Құқық қорғау органдары пәні: мазмұны және даму динамикасы

«Құқық қорғау органдары» оқу пәніне жататын органдардың ауқымы уақыт өте өзгеріп отырады. Бұған жаңа құрылымдардың құрылуы (мысалы, қаржы полициясы, сот әкімшілігі бойынша комитет, экономикалық соттар), кейбір құрылымдардың қысқартылуы (тергеу комитеті, салық полициясы), сондай-ақ бірқатар органдардың қайта құрылуы мен реформалануы (кеден комитетінің кеден бақылау агенттігіне айналуы, Конституциялық Соттың Конституциялық Кеңеске ауысуы) әсер етеді. Бұл өзгерістер нақты кезеңнің талаптарына жауап береді және пәнді оқып-үйренудің тәсілдері де соған сәйкес жаңарып отырады.

Пәннің құқықтық табиғаты

Жалпы алғанда, бұл пән салалық құқық емес, салааралық құқықтық пән болып саналады. Құқық саласы дегеніміз — біртекті қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы мен жүйесі. Ал «Құқық қорғау органдары» пәні әртүрлі құқық салаларына қатысты нормативтік-құқықтық актілерге сүйене отырып, құқық қорғау қызметін жүзеге асыратын органдардың жүйесін кешенді түрде қарастырады.

Пән нені қамтиды?

  • соттар және сот төрелігін ұйымдастыру;
  • прокуратура және прокурорлық қадағалау;
  • алдын ала тергеу және анықтау органдары;
  • әділет органдары;
  • адвокатура және заң көмегін ұйымдастыру;
  • азаматтардың, мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, құқық тәртібі мен заңдылықты нығайтуға бағытталған өзге де мекемелер.

Басқа заң ғылымдарымен байланысы

«Құқық қорғау органдары» пәні заң ғылымдарының бірі болғандықтан, өзге құқықтық пәндермен тығыз байланысты. Атап айтқанда, ол Конституциялық құқықпен, қылмыстық іс жүргізу және азаматтық іс жүргізу құқықтарымен, әкімшілік құқықпен және басқа да салалармен сабақтасады.

Конституциялық құқықпен өзара байланыс

Конституциялық құқық мемлекеттік органдар жүйесіндегі құқық қорғау органдарының орны мен рөлін, олардың өзара қатынасын жалпы деңгейде айқындайды, құрылымы мен қызметінің негізгі қағидаларын белгілейді. Ал бұл пән, өз кезегінде, аталған органдардың мазмұнын кеңірек ашып, олардың қызметін нақты қырларынан талдайды.

Іс жүргізу құқықтарымен байланыс

Қылмыстық іс жүргізу құқығы қылмыстық істер бойынша іс жүргізудің тәртібін түсіндіреді. Ал «Құқық қорғау органдары» пәні қылмыстық қудалауды жүзеге асыратын органдардың жүйесін және олардың құқықтық мәртебесін айқындайды.

Қайнар көздер: нормативтік-құқықтық база

«ҚР құқық қорғау органдары» пәнінің негізгі қайнар көздері — мемлекет қабылдайтын нормативтік-құқықтық актілер. Дәл осы актілер құқық қорғау органдарының жүйесін ұйымдастырады және олардың қызмет ету тәртібін айқындайды. Осы салаға қатысты құжаттар көп болғандықтан, құқық қорғау органдарының ұйымдастырылуы мен қызметінің негіздерін игеру көптеген құқықтық актілерді қарастыруды талап етеді.

Нормативтік актілердің мазмұны бойынша топтары

Жалпы сипаттағы актілер

Конституция, ҚК, ҚІЖК, АІЖК және т.б.

Сот билігі және сот әділдігі туралы актілер

Сот жүйесі, сот ісін жүргізу қағидалары, сот актілерін орындау тәртібі.

Прокурорлық қадағалау және прокуратура туралы актілер

Прокуратураның өкілеттігі, қадағалау нысандары, актілерді енгізу тәртібі.

Ішкі істер органдары және қылмыстарды тергеу туралы актілер

Анықтау, тергеу, жедел-іздестіру қызметі және өзара іс-қимыл.

Заң көмегі және оны ұйымдастыру туралы актілер

Адвокатура, құқықтық консультациялар, азаматтарға заң көмегін көрсету кепілдіктері.

Құқық қорғау қызметі және оның қағидалары

Мемлекет пен оның органдары қоғам және мемлекет өмірінің көптеген салаларын қамтиды. Соның ішінде адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, сондай-ақ мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау және құқық тәртібін қамтамасыз ету — аса маңызды міндеттердің қатарына жатады. Бұл міндеттер Қазақстан Республикасы Конституциясының 11, 31, 39-баптарында және басқа да нормаларында бекітілген.

Қағидалар ұғымы

Құқық қорғау қызметінің өзіне тән ерекшеліктері бар және ол конституциялық қағидаларға сәйкес жүзеге асырылады. Құқық қорғау қызметінің қағидалары — құқық қорғау қызметінің мәні мен мазмұнын айқындайтын және қызметте жалпы басшылыққа алынатын тұжырымдар мен ережелер.

Сот әділдігі: мемлекеттiк мәжбүрлеу және әділ талқылау

Сот әділдігі деген не?

Сот әділдігі — мемлекеттің құқық қорғау қызметінің негізгі бағыттарының бірі. Ол қылмыстық, азаматтық, әкімшілік және өзге де істерді заңда бекітілген тәртіпті сақтай отырып қарау және шешу арқылы, қажет болған жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану негізінде соттар жүзеге асыратын құқық қорғау қызметі.

Соттың биліктік өкілеттігі

Сот әділдігін жүзеге асыру кезінде сотқа мемлекеттік мәжбүрлеу құқығы беріледі. Сот шешімдерін немесе судьяның заңды талаптарын орындамау, сондай-ақ сотқа өзге түрде құрметсіздік білдіру заңмен белгіленген жауапкершілікке әкеп соғады.

Мақсаты

Сот әділдігінің мақсаты — соттардың құзыретіне жатқызылған барлық істер бойынша әділ талқылауды қамтамасыз ету.

Судьялардың тәуелсіздігі және конституциялық қағидалар

Судьялардың тәуелсіздігі және олардың тек Конституция мен заңға бағынуы — сот төрелігін жүзеге асырудың қажетті шарты әрі істің ақиқатын анықтаудың маңызды кепілі. Сот төрелігін іске асыру жөніндегі сот қызметіне қандай да бір араласуға жол берілмейді; мұндай әрекет заң бойынша жауапкершілікке әкеп соғады.

Конституциялық негіз

Сот әділдігін жүзеге асыру кезінде судьялар сот төрелігінің конституциялық қағидаларын басшылыққа алуы тиіс. 1995 жылғы Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабында сот әділдігінің мәні мен негізін құрайтын аса маңызды қағидалар алғаш рет жүйеленіп, бекітілді.

Қағидалардың маңызы

  • Қазақстанда бірегей сот жүйесін ұйымдастыру мен оның қызметін тікелей реттейтін жалпы құқықтық негізді қалыптастырады.
  • Сот және сот құрылысы туралы заңдарды дамытуға бағыт береді.
  • Заңдылықтың сақталуын, адам мен азамат құқықтарының қорғалуын қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады.
  • Конституциялық қағидаларды бұзу әділ сот төрелігіне қайшы келетін сот қаулыларына әкелуі мүмкін және сот әділдігінің мақсаттары мен міндеттеріне қайшы болады.