Қазақша рефераттар

Табиғи ресурстар

Экономикалық өсу: мәні, қайшылықтары және қоғам үшін маңызы

Қажеттіліктердің артуы, дәстүрлі ресурстарды пайдалану және халық санының өсуі экономиканың алдына екі негізгі міндет қояды: экономикалық өсуді қамтамасыз ету және экономиканың тиімділігін арттыру. Экономикалық өсу — өндірілетін игіліктер көлемінің ұлғаюы, соның нәтижесінде халықтың өмір сүру деңгейінің жақсаруы.

Дегенмен экономикалық өсудің өз ішінде қайшылықтар бар. Өндіріс көлемін уақытша арттыру табиғи ресурстарды бей-берекет пайдалану, экологияны елемеу немесе тазарту құрылғыларын үнемдеу арқылы жүзеге асуы мүмкін. Мұндай өсім тұрақсыз немесе қоғамдық тұрғыдан мәнсіз болады. Экономикалық өсу әлеуметтік тұрақтылықпен, қауіпсіздікпен және болашаққа сеніммен үйлескенде ғана мазмұнды нәтиже береді.

Экономикалық өсудің мақсаттары

Мазмұнды экономикалық өсу тек өндіріс көлемін арттырумен шектелмейді. Ол әлеуметтік және институционалдық мақсаттарға қол жеткізуді де көздейді:

  • Өмір ұзақтығын арттыру

    Денсаулық сақтау сапасын көтеру, алдын алу жүйесін күшейту.

  • Аурушаңдық пен жарақаттануды азайту

    Қауіпсіз еңбек жағдайы, сапалы медицина, профилактика.

  • Білім мен мәдениет деңгейін көтеру

    Адами капиталды күшейту арқылы өнімділікті арттыру.

  • Қажеттіліктерді толық қанағаттандыру

    Тұтынудың сапасы мен рационалдылығын көтеру.

  • Әлеуметтік тұрақтылық пен сенімділік

    Кедейлікті азайту, теңсіздікті жұмсарту.

  • Жұмысбастылықты кеңейту

    Еңбек нарығын дамыту және сапалы жұмыс орындарын құру.

  • Экология және қауіпсіздік

    Қоршаған ортаны қорғау, экологиялық тәуекелдерді төмендету.

  • Қылмысты төмендету

    Әлеуметтік саясат және мүмкіндіктер теңдігін кеңейту.

Экономикалық өсу ұғымы және оны өлшеу

Негізгі анықтама

Экономикалық өсу — белгілі бір уақыт кезеңінде қоғамдық өнімнің сандық және сапалық тұрғыдан жақсаруы. Ол шектеулі ресурстар жағдайында өсіп отыратын қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкіндігін кеңейтеді.

Өлшеудің екі тәсілі

  • Нақты немесе әлеуетті ЖҰӨ-нің уақыт ішінде өсуі.
  • Жан басына шаққандағы нақты ЖҰӨ-нің өсуі.

Неге бұл айырмашылық маңызды?

Елдердің жалпы ЖҰӨ-і үлкен болғанымен, жан басына шаққандағы көрсеткіш төмен болуы мүмкін. Сондықтан әскери-саяси әлеуетті бағалау үшін жалпы ЖҰӨ динамикасы маңызды болса, өмір сүру деңгейін салыстыруда жан басына шаққандағы ЖҰӨ анағұрлым дәл өлшем болады.

Экономикалық өсу көбіне жылдық өсім қарқыны арқылы пайызбен беріледі.

Экстенсивті және интенсивті өсу

Экстенсивті өсу

Экстенсивті өсуде өнім көлемі өндіріс факторларын сандық тұрғыда көбейту арқылы артады: еңбек, капитал, жер және басқа ресурстар көбірек тартылады. Бұл жағдайда өндірістің технологиялық базасы елеулі өзгермейді.

Мысалдар

  • Егін көлемін арттыру үшін тың жерлерді жырту.
  • Өндірісті ұлғайту үшін көбірек жұмысшы тарту.
  • Қуаттылықты көбейту үшін жабдық санын арттыру.

Бұл модельде бір жұмысшыға шаққандағы өнім көп өзгермей қалуы мүмкін. Экстенсивті өсу көбіне уақытша нәтиже береді: толық жұмысбастылыққа жеткен соң, сол қарқынды сақтау қиынға соғады.

Интенсивті өсу

Интенсивті өсуде өндіріс факторларының көлемі көп өзгермей-ақ, негізгі нәтиже өнімділік пен тиімділіктің артуы арқылы қамтамасыз етіледі. Мұнда технологиялардың жетілуі, ресурстарды үнемдеу, басқару сапасы және кадр біліктілігі шешуші рөл атқарады.

Еңбек өнімділігі

Интенсивті өсудің басты көрсеткіштерінің бірі — еңбек өнімділігі. Ол мынадай түрде беріледі:

ЕӨ = E / Ө

Мұнда ЕӨ — еңбек өнімділігі, E — өнім (натуралды немесе ақша түрінде), Ө — еңбек шығындары (мысалы, адам-сағат).

ХХ ғасырда ғылыми-техникалық революция жағдайында батыстың индустриялық елдерінде интенсивті даму үлгісі басым бағыт ретінде мойындалды.

Өсудің негізгі факторлары

Экономикалық даму көбіне төрт негізгі факторға сүйенеді: халық (еңбек), табиғи ресурстар, капитал жинақтау, техника және технология.

Өндіріс функциясы

Нарықтық экономикада өндіріс көлемін шартты түрде мына функция арқылы көрсетуге болады:

Y = f(L, K, N)

Мұнда Y — жиынтық өнім, L — еңбек, K — капитал, N — жер/табиғи ресурстар.

Жиынтық ұсыныс факторлары

  • Табиғи ресурстардың көлемі мен сапасы
  • Еңбек ресурстарының көлемі мен сапасы
  • Негізгі капиталдың көлемі
  • Ғылыми-техникалық прогресс деңгейі

Жиынтық сұраныс және ресурстарды бөлу

Ұлттық өнімнің өсуі оны толық сата алатын деңгейдегі жиынтық сұраныспен де байланысты. Сонымен қатар экономикалық өсудің нәтижелілігі ресурстарды тиімді бөлуге тәуелді: еңбек пен капиталдың өнімді салаларға ауысуы жалпы өнімділікті көтереді.

Еңбек, капитал және табиғи ресурстардың рөлі

Еңбек

Еңбек шығындары ел халқының санымен ғана өлшенбейді. Еңбекке қабілетті жастағы адамдардың барлығы бірдей еңбек нарығына қатыспайды (оқушылар, зейнеткерлер, әскерилер және т.б.). Еңбек күші құрамына жұмыс істегісі келетіндер және жұмыссыздар кіреді.

Нақты өлшем ретінде жұмысбастылар санынан бөлек жұмыс істелген адам-сағат көрсеткіші маңызды. Ол демографияға, жұмыссыздыққа, еңбекке ынтаға, әлеуметтік қамсыздандыруға және басқа жағдайларға тәуелді.

Ең маңыздысы — еңбек сапасы. Білім мен біліктіліктің өсуі еңбек өнімділігін арттырып, экономикалық өсудің қарқынына тікелей әсер етеді.

Капитал

Капиталға машиналар мен жабдықтар, ғимараттар, инфрақұрылым, сондай-ақ тауар-материалдық қорлар жатады. Тұрғын үй қоры да маңызды: үй шаруашылықтары тұрғын үй қызметтерін тұтынады, ал бизнес үшін өндірістік ғимараттар мен кеңселер — өндіріс факторлары.

Капиталмен жақсы қаруланған жұмысшы әдетте көбірек және сапалы өнім шығарады, сондықтан капитал жинақтау экономикалық өсудің өзегіне айналады.

Табиғи ресурстар

Табиғи ресурстардың саны мен сапасы, құнарлы жер, қолайлы климат пен география экономикалық өсуді қолдай алады. Бірақ ресурстардың молдығы әрдайым жеткілікті шарт емес.

Кейбір елдер табиғи байлыққа ие бола тұра, экономикалық дамуда артта қалуы мүмкін. Бұл өсімге тек ресурстың өзі емес, оны үнемді әрі тиімді пайдалану жеткізетінін көрсетеді.

Ғылыми-техникалық прогресс: өсудің «қозғаушысы»

Ғылыми-техникалық прогресс өндірісті жетілдіретін кең ауқымды өзгерістерді қамтиды: технологияның жаңаруы, өндірісті ұйымдастырудың жаңа тәсілдері, басқарудың тиімді әдістері. Ол бір ресурс көлемімен көбірек түпкі өнім алуға, жаңа салалардың пайда болуына, ресурстарды алмастыруға және үнемдеуге мүмкіндік береді.

Нәтижелері

  • Өнім сапасының артуы
  • Еңбек өнімділігінің өсуі
  • Ресурс үнемдеу және тиімділік

Ұзақ мерзімді әсер

Тиімділіктің тұрақты артуы экономикалық өсудің негізгі, әрі ең берік көзіне айналып келеді.

Мемлекеттің рөлі және саясат бағыттары

Экономикалық өсуді реттеуде мемлекет маңызды рөл атқарады. Әртүрлі теориялық бағыттар бұл ықпалдың тетіктерін әрқалай түсіндіреді.

Кейнсиандық көзқарас

Кейнсиандықтар өсуді негізінен сұраныс факторларымен байланыстырады. Өсу қарқынының бәсеңдеуі жиынтық шығындардың жеткіліксіздігімен түсіндіріледі.

  • Инвестицияны ынталандыру үшін төмен пайыздық мөлшерлемелер
  • Қажет жағдайда инфляцияны тежейтін бюджеттік-қаржылық саясат

Ұсыныс экономикасы

Бұл бағыт өндірістік әлеуетті арттыратын факторларға сүйенеді: жинақтау, инвестиция, еңбек және кәсіпкерлік.

  • Инвестиция мен кәсіпкерлікті ынталандыратын салықты төмендету
  • Ұзақ мерзімді өсудің іргесін күшейтуге басымдық

Индустриялық саясат және білім

Кейбір тәсілдерде үкімет құрылымдық өзгерістерге белсенді қатысып, өнімділігі жоғары салаларды қолдауға және ресурстардың төмен өнімділікті салалардан тиімді секторларға ауысуына жағдай жасауға тиіс.

Білім беруге жұмсалатын шығындар да еңбек сапасын арттырып, еңбек өнімділігінің өсуіне ықпал етеді.

Шектеулер туралы ортақ пікір

Әдістер көп болғанымен, экономистердің ортақ тұжырымы бар: экономикалық өсім қарқынын жылдам көтеру әрдайым оңай емес. Капитал сыйымдылығы мен жинақтауға бейімділік реттеу шараларына бірден бағына бермейді.

Қорытынды тұжырымдар

Негізгі анықтамалар

  • Экономикалық өсуді жан басына шаққандағы нақты ЖҰӨ-нің немесе әлеуетті ЖҰӨ-нің өсуі ретінде анықтауға болады.
  • Өсуді айқындайтын негізгі факторлар: еңбек және табиғи ресурстар, капитал, технологиялар.

Экстенсивті өсудің шектеулері

  • Жұмыссыздықты қысқартуға көмектіргенімен, толық жұмысбастылыққа сүйенген өсім ұзаққа бармайды.
  • Көбіне біліктілігі төмен еңбекке сүйенеді және тоқыраушылық белгілері байқалады.
  • Техникалық прогресс әлсіз болса, негізгі қорлар моральдық әрі физикалық тозады, тиімділік төмендейді.

Даму траекториясы

Талдау көрсеткендей, экстенсивті даму жолы өзін сарқып, жаңа экономикалық қатынастар жағдайында қайшылықтарды күшейтуі мүмкін. Сондықтан экономиканы интенсивті даму бағытына жүйелі түрде көшіру қажет.

Сонымен бірге интенсивті өсудің негізі көбіне бұрынғы экстенсивті даму кезеңінде қаланатынын ескерген дұрыс: ол әлем елдерінің ұлттық шаруашылықтарының қалыптасуына және экономикалық әлеуеттің жиналуына елеулі үлес қосты.

Түйін: Тұрақты өсім — сандық ұлғаюдан гөрі тиімділікке, технологияға, адами капиталға және ресурстарды ұқыпты басқаруға сүйенген өсім.