Жаяу қазақ - жартылай қазақ
Қазіргі қазақ прозасындағы жаңа туындыларды әлеуметтік талдағанда, ең алдымен көзге түсетіні — жазушының стильдік ерекшелігі мен бүгінгі өмір шындығын көркем тілмен ашу тәсілі. Ауылдың тағдыры, ұлттық тұтастық, урбанизацияның ықпалы, құндылықтардың көмескіленуі сияқты мәселелер көптеген әңгіме-повестердің өзегіне айналды. Бұл үдеріс әсіресе символика, астыртын ирония, психологиялық параллелизм арқылы тереңдей түседі.
Ауылдың құлдырауы және әлеуметтік шындық
Әлібек Асқар: ауылдың «сатылап сөніп бара жатқан» өмірі
Әлібек Асқардың «Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді» повесі ауылдың бүгінгі мүшкіл халін бірден-бірге күшейте, сатылап суреттейді: кеңсе, мектеп, дүкен, дәрігерлік пункт жабылады. Осылайша әлеуметтік құлдырау тұрмыс тауқыметімен қабаттаса береді.
Жазушы әр алуан кейіпкерлерді заман өзгерісінің ішіне енгізіп, олардың көзқарасы мен дүниетаным айырмасын тереңдету арқылы өтпелі кезеңнің шындығын ашады. Тіл, образ, сюжет, композиция тұтас өріліммен беріледі: бір кездері думаны тарқамаған ауылдан небәрі жеті үй қалса да, осы аз ғана шоғырдың қилы тағдыры бір повеске толық жүк болады.
Көркемдік түйін
Повестің негізгі арқауы — қазақ қоғамының тұтастығын ұстап тұрған кең ұғымдағы бірлестік ретінде ауыл мәселесі. Атажұрттан алыстау, ауыл баласының өзіне «жайлы» қоныс іздеуі — символикалық салмағы ауыр құбылыс.
Б. Қанатбаев: құндылықтардың жұтаңдауы
Бүгінгі әлеуметтік өмір шындығы Б. Қанатбаевтың «Ескі жұрт» әңгімесінде де нанымды беріледі. Дүние өзгеріп, ұрпақ ауысқан сайын ұлттық құндылықтардың жұтаңдауына автор айрықша назар аударады. Тәуелсіздік кезеңі жаңғыруды алға тартқанымен, өмір материалын авторлық концепциямен әрі өткір проблемамен ұштастыра таңдау — жазушы үшін шешуші шарт болып қалады.
Юмор, гротеск және ұлттық тұтастыққа алаң
Көсемәлі Сәттібайұлы: күлкі астындағы күрсініс
Көсемәлі Сәттібайұлының «Жылқыбай жездемнің сақалы» әңгімесінің астары — бүгінгі ұсақталып кеткен қазақ қоғамының бейбіт күнгі мінез-құлқы мен тыныс-тіршілігі. Жазушы ескіліктің сарқыншағын юмор арқылы шенеп, қоғамдағы трайболистік ойлау жүйесін (үш төбеге бөліну тәрізді детальдар арқылы) ишарамен аңғартады.
Әңгімеде жаһанданудың салмағы, ұлттық тұтастыққа сызат түсіретін көріністер және құндылықтарды бағамдай алмаудан туатын «ұлттық қасірет» қатар қозғалады. Ұлттық идея мұнда нәзік түрде: сыртында юмор, ішінде зар болып, астыртын ағыстар арқылы көркемделеді.
Р. Отарбаев: сарказм арқылы идеологияның әлсіздігі
Р. Отарбаевтың «Американың ұлттық байлығы» әңгімесінде әлеуметтік сарын ауыл тірлігі арқылы ашылады. Мұнда қазақта ұлттық идеологияның жоқтығы күлкілі ситуациямен беріліп, сарказм мен гротесктің көркемдік рөлі күшейеді. Шибөрі бейнесі — тектілік пен тұтастықтан ажыраудың, «шаталық» пен «шалалықтың» символына айналады.
«Аллам-ау… Шәуіл деген жаман ши бөрі Американың ұлттық байлығы болсын. Мен сонда Қазақстанның кімімін?»
М. Мағауин: сатиралық модель және риторикалық түйін
М. Мағауиннің «Ұлт аралық жанжал» әңгімесінде сатира, емеурін, символ және ащы әжуа қабат өріледі. Алматы маңындағы шағын ауыл — тұтас мемлекеттің моделі тәрізді алынған. Автор ұлтаралық келісім ұранын желеу етіп, ата жұрт иелерінің есесі кете беру қаупін де, тіл мен рухты менсінбеудің зардабын да уытты тілмен әшкерелейді.
Әсерлі аяқталым
Әңгіме соңындағы риторикалық сауал ұлттық намысты қамшылайды: тәуелсіздік алса да, ел иесі екенін қашан ұғынатыны — оқырманға бағытталған ауыр сұрақ.
Күй, қобыз, жылқы: ұлттық символдардың жаңаша тынысы
Т. Шапай: «Домбыра» — зат емес, тұлға
Т. Шапайдың «Домбыра» әңгімесі дүниені қабылдаудың нәзік иірімдеріне, тұнық мұңға құрылған. Мұнда домбыра «жансыз зат» емес: ол — кейіпкердің жан әлеміне айналған тұлға. Екі домбыра ескі мен жаңаның мәңгілік тартысын білдіретін дилемма ретінде алынған.
Кейіпкер жаңаға бауыр басқан сайын ескі домбыраның «құлазып, семіп бара жатуы» — ұлттық құндылықтардың ығысуын меңзейтін символ. Модернизация мен ғаламдану күшейген сайын ескінің керексізге айналып, шетке қағылуы руханияттағы дағдарысты аңғартады.
Қ. Түменбай және Н. Дәутайұлы: жалғыздық пен жылқы культі
Қ. Түменбайдың «Қобыз мұңы» әңгімесі ұлттық таным арнасында өріліп, жалғыздық мәселесін алға шығарады. Әке мен бала арасындағы көзқарас алшақтығы арқылы жалғыздықтың әлеуметтік және рухани сипаты айқындалады.
Н. Дәутайұлының «Айғыркісі» көлемді әңгімесі ұлттық идеяны жылқы культі арқылы асқақтатады. Мұнда жылқы мен қазақтың арақатынасы символдық деңгейге көтеріледі: аттан алыстау — болмыстан алыстауға ұқсас. Урбанизацияның күшеюі «ауылдың күні батып бара жатқанын» білдіретін көркем сигнал ретінде көрінеді.
Қоғамдық кеселдерді «әсірелемей» көрсету
М. Мәжитов: әкім бейнесі және қалыпқа айналған екіжүзділік
М. Мәжитовтің «Әкім сайлау» әңгімесінде қоғамды жайлаған кеселдер әсірелеусіз, өмірдегі қалпымен беріледі. Қалықбай әкім — типтік бейне: бармақ басты, көз қыстылық, өтірік ақпарат, өңін өзгерту, жағымпаздық пен екіжүзділік «нормаға» айналған шындық ретінде суреттеледі.
Әңгіме маңызды бір ойға тірейді: бір адамның орнына екіншісі келсе де, жүйе өзгермесе, нәтиже де өзгере қоймайды. Осы тұста Шәкәрімнің «бұл өлгенмен, және бірі келеді» дейтін сарындағы түйіні оқырманды ойлануға жетелейді.
Желтоқсан: жабық тақырыптан көркемдік кеңістікке
Жоғалған ұрпақтың символы: М. Байғұт
Тәуелсіздік алғаннан кейін қайта жаңғырған жабық тақырыптардың бірі — Желтоқсан көтерілісі. Бұл тақырып үлкен прозада да, әңгіме-повестерде де кеңінен қозғалды.
М. Байғұттың «Жоғалған жұрнақ» әңгімесі оқушы баланың көзімен беріліп, «Жұрнақ көке жынданып кетіпті» деген тосын хабардан басталады. Жұрнақ — Желтоқсан қасіретінің құрбаны, «жоғалған ұрпақтың» символы. Оның кісі танымайтын, ақ пен қараны ажырата алмайтын күйі — ұлтсыздану мен жаһандану дертінің метафоралық бейнесіне айналады.
Әңгімедегі үй, қара шаңырақ мотиві әлеуметтік мазмұнды тереңдетеді: туған табалдырыққа тізерлеп келіп, өмірмен қоштасу — ұлттың жадындағы жараның да белгісі.
А. Алтай: «Прописка» және қаланың өгейлігі
А. Алтайдың «Прописка» әңгімесі урбанизацияға ілескен қазақтың наласы мен «қалаға сіңе алмау» трагедиясын көрсетеді. Арқат есімді жігіттің бір сәттік драмасы — жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның ауыртаң тәжірибесін таңбалайды. Алтайда көктем келсе де бораны басылмай тұрғаны — тұспал: сыртқы табиғат пен ішкі күйзеліс бір-бірін толықтырады.
«Сібір офицері»: басқа қырдан суреттелген Желтоқсан
А. Алтайдың «Сібір офицері» әңгімесі Желтоқсанды басқа ракурстан бейнелейді: қарусыз жұртты қанға бөктірген жүйенің ішінде өзін «адал офицермін» деп сезінген Бурахан тағдыры тәлкекке түседі. Абақты өмірі, әмірлі биліктің қаталдығы, кеңестік саясаттың екіжүзділігі — кейіпкер болмысын кері өзгертетін күш ретінде көрінеді.
Мұндағы негізгі салмақ: жазықты қылатын — адамның өзі емес, саясат. Кейіпкердің намысын жер қылған да, көзін ашқан да — Желтоқсан.
Ж. Қорғасбек: үнсіз жоқтау
Ж. Қорғасбектің «Желтоқсан» әңгімесінде қисық мойын тракторист — қарапайым көптің бірі. Арақ бөтелкесі мұнда масайрату үшін емес, «жарық дүниеде болып жатқан сұмдықтан» бас сауғалаудың амалы ретінде алынған. Әңгімедегі ең ауыр тұс — құпия жерлеу, кім көмілгені белгісіз күйде қалатын қасірет.
Бұл — жазықсыз мерт болған жастарға арналған жоқтау, бірақ үнсіз, ешкімге көрсетпей айтылатын жоқтау. Ұлт басына түскен трагедияның көркем баламасы да осында.
Әлеуметтік символика және постмодернистік ишара
Фольклорлық образдардың жаңа қызметі
Қазіргі прозада фольклорлық образдар жүйесі (қасқыр-тотем, ағаш-дүние тірегі, су-өлім тәрізді) тәуелсіздік кезеңінің әлеуметтік шындығын танытудың тәсілі ретінде жаңаша мән иеленеді. Жазушылар айтар ойын көбіне тұспалдап, психологиялық астармен жеткізеді: астарлап сөйлеу, сөзге сараңдық, тікелей үкімнен қашу — бүгінгі прозада жиі кездесетін сипат.
Жаңашылдық тақырыптың сонылығымен ғана өлшенбейді: ол өмір құбылыстарына келу тұрғысынан, фактілерді қорыту тәсілінен, ойлау ұстанымы мен суреттеу принциптерінен байқалады. Бұл қатарға кейіпкер таңдау, сюжет пен композиция құрудағы дара стиль де кіреді. Дәстүр мен жаңалықтың сабақтастығы сақталғанда ғана көркем ізденіс нәтижелі болмақ.
М. Мағауин: құмырсқа илеуі — мемлекет метафорасы
Символды қолданудағы шеберлікті М. Мағауиннің «Құмырсқа қырғын» әңгімесінен анық көруге болады. Құмырсқа илеуі көркемдік деталь деңгейінен өсіп, тұтас қауымның, тіпті мемлекеттің рәміздік белгісіне айналады. Көзге әрең ілінетін жәндіктің тіршілігі арқылы автор әділетсіздік пен теңсіздіктің табиғатын ашып, мәңгүрттік сананың тамырын философиялық пайыммен ұштастырады.
«…жетімдерді түгел жұмыскер — тегін азық-түлік жинайтын құл-құтан немесе басқа бір жат әулетпен соғысқа, тіпті кешегі өз нәсіліне қарсы майданда алға салатын жанкешті жауынгер етіп шығарады. О, құдірет! Тура өзіміздің мәңгүрттер!»
Әңгімедегі ойдың түйіні — ғасырлар бойы қалыптасқан ауызбіршілік, өзін-өзі құрметтеу, жатқа берілмеу, ұрпақ болашағын ойлау мұратының көмескіленуі. Символика осы күрделі шындықты бір деталь арқылы тұтас көрсетуге мүмкіндік береді.
«Қасқыр – Бөрі»: атау ауысқанмен, мағына неге өзгерді?
М. Мағауиннің «Қасқыр – Бөрі» атты шағын әңгімесі құрылымдық тұрғыдан да, идеялық салмағы жағынан да ерекшеленеді. Әңгіме бабамыздың байрағындағы боз құрт — жүрек пен рухтың, қайтпас ерліктің ұраны болған бөрі туралы толғаныстан басталады. Сырттай қарағанда «бөрі» мен «қасқыр» — бір аң, атауы ғана ауысқандай көрінеді. Бірақ авторлық ишарада мәселе басқа: атаумен бірге рухтың өлшемі, қасиеттің бағасы, танымның салмағы да өзгеріп кеткендей әсер қалады.
Қорытынды ой
Қазіргі қазақ прозасы әлеуметтік шындықты тікелей баяндаумен шектелмей, оны символ, ишара, ирония, гротеск арқылы күрделендіріп көрсетеді. Ауылдың босап қалуы, қала мен дала арасындағы алшақтық, ұлттық тұтастықтың босаңсуы, Желтоқсан қасіретінің тарихи-рухани ізі — бәрі де көркем мәтінде жаңа сапада сөйлей бастады. Ұлттық идея көбіне «ашық ұран» емес, оқырманды ойлантатын көркем деталь, астарлы сұрақ, үнсіз жоқтау түрінде өмір сүреді.