Мемлекеттік бағалы қағаздардың бірінші ретті нарығы
Бағалы қағаздар нарығын талдау (2000–2006)
Бұл материал Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының дамуын 2000–2006 жылдар аралығындағы негізгі көрсеткіштер арқылы сипаттайды: эмиссиялар саны, KASE-дегі мәмілелер көлемі, мемлекеттік және мемлекеттік емес бағалы қағаздар сегменттерінің динамикасы, сондай-ақ нарық инфрақұрылымының (брокер-дилер, тіркеуші, кастодиан және басқарушы ұйымдар) құрылымы.
Корпоративтік сегмент: эмиссиялар және қатысушылар
Нарық қатысушылары (01.01.2006)
-
Акция эмиссиясын жүзеге асыратын акционерлік қоғамдар
2 940
-
Брокер-дилерлер
62
-
Тіркеушілер
18
-
Банктік-кастодиандар
11
-
Инвестициялық портфельді басқарушы ұйымдар
25
Эмиссиялар динамикасы
2005 жылы 137 акция эмиссиясы тіркелді (2002 жылы — 86 эмиссия). Сонымен бірге номиналды құны 88,7 млрд теңге болатын 30 мемлекеттік емес облигация эмиссиясы тіркелді (2002 жылы — 25 эмиссия, номиналды құны 48,2 млрд теңге).
2004 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша айналымда 3 521 әрекет етуші акция эмиссиясы және номиналды құны 178,5 млрд теңге болатын 71 әрекет етуші мемлекеттік емес облигация болды.
Акционерлік қоғамдар саны және реттеушілік әсер
2004 жылғы 1 қаңтарда Республикада 2 940 акционерлік қоғам болды, оның ішінде 16 — халықтық акционерлік қоғам. 2006 жылғы 1 қаңтарда тіркелген акционерлік қоғам саны 2 300-ға дейін төмендеді (2005 жылмен салыстырғанда 771-ге азайды). Бұл төмендеу «Акционерлік қоғамдар туралы» заңдағы жарғылық капиталдың ең төменгі мөлшері жөніндегі талаптарды орындай алмаған ұйымдардың көп бөлігінің ЖШС (ТОО) формасына ауысуымен түсіндіріледі.
| Көрсеткіш | 01.01.2003 | 01.01.2004 | 01.01.2005 | 01.01.2006 |
|---|---|---|---|---|
| Акция шығарылымдарының саны | 3 604 | 3 502 | 3 154 | 2 484 |
| Акционерлік қоғамдар саны | 3 109 | 2 940 | 3 071 | 2 300 |
2005 жылғы өзгеріс
2005 жылы 451 акция шығарылымы тіркеліп, 549 шығарылым тіркеуден алынды.
2006 жылғы 1 қаңтар
Айналымда 2 484 акция шығарылымы болды.
Мемлекеттік бағалы қағаздар: табыстылық және нарық көлемі
Табыстылық динамикасы (орта және ұзақ мерзім)
Айналым мерзімі үш жыл болатын мемлекеттік бағалы қағаздардың табыстылығы 2002 жылы 8,30% жылдық деңгейінде болды. Кейін бағалардың өзгеруімен бірге табыстылық төмендеп, 2004 жылғы қаңтардағы аукцион қорытындысы бойынша 6,09% жылдық көрсеткішіне жетті.
Тәжірибе көрсеткендей, едәуір құлдыраудан кейін нарықтың тұрақтануы байқалады. Ұқсас жағдай 2001 жылы да көрінді: сәуірден бастап мамыр бойы МЕОКАМ бойынша аукцион табыстылығы 9,99%-дан 8%-ға дейін төмендеп, табыстылықтың кемуі сұраныстың әлсіреуіне алып келді.
Қорытынды (мәтіндегі бағалау)
2004 жылы және одан кейінгі кезеңде орта және ұзақ мерзімді бағалы қағаздардың табыстылығы айтарлықтай өспей, 6,00–6,20% аралығында тұрақталады деп болжанады.
Мемлекеттік қарыз және бірінші ретті нарық
Муниципалды облигацияларды қоса алғанда, мемлекеттік бағалы қағаздар түрінде шығарылған Қазақстанның мемлекеттік қарызы 2006 жылғы 1 қаңтарда 596,0 млрд теңгені құрады. 2005 жылдың 1 қаңтары мен 31 желтоқсаны аралығында жалпы қарыз сомасы 3,7 млрд теңгеге төмендеген.
ИАФР «Ирбис» деректері бойынша, Ұлттық банктің мемлекеттік бағалы қағаздарының шығарылым көлемі желтоқсанда 191 999,8 млн теңгені құрады.
Екінші ретті нарық (KASE): көлем және айлық динамика
2005 жылы KASE-де мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу–сату операцияларының көлемі (жергілікті атқарушы органдар облигацияларын қоса алғанда) 631,8 млрд теңгеден (4 754,2 млн долл.) аспады және 2004 жылмен салыстырғанда 16,1% төмендеді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 753,1 млрд теңге (5 558,6 млн долл.) болды.
2005 ж. желтоқсан (барлығы)
40 467,0 млн тг
155 келісім (302,5 млн долл.)
2005 ж. желтоқсан (сатып алу–сату)
22 655,3 млн тг
111 келісім
Айлық үрдіс
Сатып алу–сату операциялары қыркүйек–қазан айларында өсіп, кейін төмендеген; бірінші ретті орналастыру көлемі жылдың соңына қарай артқан.
| Ай | Бірінші ретті орналастыру | Екінші ретті нарық (сатып алу–сату) | Барлығы |
|---|---|---|---|
| Қаңтар | 22 190,0 | 47 121,1 | 69 311,1 |
| Ақпан | 18 777,1 | 25 390,6 | 44 167,7 |
| Наурыз | 16 000,0 | 37 133,5 | 53 133,5 |
| Сәуір | 14 000,0 | 33 954,5 | 47 954,5 |
| Мамыр | 16 000,0 | 58 262,9 | 74 262,9 |
| Маусым | 18 000,0 | 40 905,6 | 58 905,6 |
| Шілде | 0 | 41 835,2 | 41 835,2 |
| Тамыз | 0 | 52 129,9 | 52 129,9 |
| Қыркүйек | 0 | 59 189,6 | 59 189,6 |
| Қазан | 0 | 64 584,6 | 64 584,6 |
| Қараша | 0 | 25 808,8 | 25 808,8 |
| Желтоқсан | 17 811,7 | 22 655,3 | 40 467,0 |
| Барлығы | 122 778,9 | 508 971,6 | 631 750,5 |
| Жыл | Бірінші ретті орналастыру | Екінші ретті нарық (сатып алу–сату) | Барлығы |
|---|---|---|---|
| 2003 | 4 691,8 | 349 287,8 | 353 979,6 |
| 2004 | 0 | 753 102,8 | 753 102,8 |
| 2005 | 122 778,9 | 508 971,6 | 631 750,5 |
Мемлекеттік бағалы қағаздармен жасалатын мәмілелер KASE айналымының шамамен 80%-ын, ал шетел валютасымен операциялар шамамен 16%-ын құрайды. Корпоративтік қағаздар мен жедел келісімдер үлесі шамамен 5%.
Мемлекеттік емес бағалы қағаздар: сауда көлемі және құрылым
KASE-дегі көлем (2004–2005)
2005 жылы KASE-де мемлекеттік емес бағалы қағаздарды сатып алу–сату операцияларының көлемі (бастапқы орналастыруды және акция пакеті мәмілелерін (МАП) қоса алғанда) 367,8 млрд теңгені (2 756,3 млн долл.) құрады. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 119,8 млрд теңгеге (926,3 млн долл.) өсіп, 1,41 есе артқан. 2004 жылы мәмілелер көлемі 248,0 млрд теңге (1 830,0 млн долл.) болды.
2005 ж. желтоқсан (барлық сектор)
60 736,3 млн тг
682 келісім (453,8 млн долл.)
Негізгі үлес
Мәмілелер көлемінің басым бөлігі екінші ретті сатып алу–сату секторына тиесілі.
Ескерту
Мәтіндегі кестелерде көлемдер мың АҚШ долларымен де беріледі; кей жерлерде бастапқы деректер форматында қателер сақталған болуы мүмкін.
2005 жылғы құрылым (желтоқсан және қараша)
Желтоқсан 2005
- Сатып алу–сату үлесі: 92,9% (421 364,8 мың долл.)
- Бастапқы орналастыру үлесі: 7,1% (32 429,4 мың долл.)
Қараша 2005
- Сатып алу–сату үлесі: 88,5% (249 470,3 мың долл.)
- Бастапқы орналастыру үлесі: 11,7% (32 928,1 мың долл.)
Желтоқсан 2005: ең белсенді 10 компания (үзінді)
| БҚ коды | Компания | Көлемі (мың долл.) | Келісім саны | Нарық үлесі, % | Баға өзгерісі, % |
|---|---|---|---|---|---|
| TM | LM «Темірлизинг» АҚ | 34 218,0 | 13 | 7,54 | — |
| CCBN | «Банк ЦентрКредит» АҚ | 32 926,8 | 37 | 7,25 | 0 |
| HSBKp1 | «Қазақстанның халықтық жинақ банкі» (артықшылықты акция) | 32 049,4 | 5 | 7,06 | 2,44 |
| KZCR | «ТНК Казхром» АҚ | 19 827,2 | 5 | 4,37 | 0 |
| ASFib7 | «Астана-Финанс» АҚ | 16 339,0 | 43 | 3,60 | -3,65 |
| TEBNp | «Темірбанк» АҚ | 16 187,1 | 34 | 3,57 | -1,61 |
| ALKSb | «АЛМАТЫ КУС» АҚ (облигация) | 16 125,5 | 15 | 3,55 | -2,07 |
| KZTC | KazTransCom АҚ | 12 904,1 | 4 | 2,84 | — |
| KKAGb | «Қазақстанқағазы» АҚ (облигация) | 11 984,8 | 8 | 2,64 | 0,17 |
| Барлығы (ТОП-10) | — | 207 542,1 | 171 | 45,72 | — |
| Барлық МЕБҚ | — | 453 794,3 | 682 | 100 | — |
Белгілеулер: p — артықшылықты акциялар; b — облигациялар; e — еврооблигациялар; қалғандары — жай атаулы акциялар. Кестедегі реттік орналасу мәміле көлемінің кемуі бойынша берілген.
KASE жалпы айналымы: құрылым және ұзақмерзімді өсім
2005 жылғы операциялар көлемі
Соңғы бес жылда қор нарығы айтарлықтай дамыды. 2005 жылы Қазақстан қор биржасында (KASE) жасалған операциялардың көлемі 80 403,4 млн долл. немесе 10 696,4 млрд теңге болды. 2004 жылмен салыстырғанда операциялар көлемі долларлық эквивалентте 36,6%, теңгелік эквивалентте 34,5% өсті.
Нарық сегменттері бойынша үлес (2000–2005)
| Сегмент | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Шетел валютасы | 1 743,4 | 1 961,9 | 2 980,7 | 6 413,4 | 9 449,5 | 12 044,1 |
| Жедел келісімдер | 66,9 | 520,9 | 833,8 | 2 458,7 | 0,118 | 0,0 |
| МБҚ | 3 129,0 | 7 250,9 | 1 951,1 | 2 378,0 | 5 558,6 | 4 754,2 |
| МЕБҚ | 138,5 | 505,8 | 603,6 | 1 025,2 | 1 830,0 | 2 756,3 |
| РЕПО | 0,0 | 0,0 | 18 274,2 | 21 523,6 | 42 012,0 | 60 848,2 |
| Биржалық айналым (барлығы) | 5 077,8 | 10 238,8 | 24 643,4 | 33 799,0 | 58 850,4 | 80 403,4 |
KASE қызметі мен мәмілелер көлемін талдау 2000 жылдан бастап өсімнің тұрақты болғанын көрсетеді: шетел валютасы бойынша операциялар шамамен 4,5 есе, мемлекеттік бағалы қағаздар шамамен 35 есе, мемлекеттік емес бағалы қағаздар шамамен 100 есе артқан.
Нарық инфрақұрылымы: лицензияланған ұйымдар
Лицензиясы бар ұйымдардың саны (2000–2005)
| Санат | 01.01.2000 | 01.01.2001 | 01.01.2002 | 01.01.2003 | 01.01.2004 | 01.01.2005 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Брокерлер мен дилерлер | 58 | 51 | 51 | 50 | 52 | 62 |
| Тіркеушілер | 24 | 23 | 22 | 21 | 19 | 18 |
| Кастодиандар | 11 | 12 | 11 | 10 | 10 | 11 |
| Зейнетақы активтерін инвестициялық басқарушылар | 7 | 7 | 8 | 9 | 10 | 10 |
| Инвестициялық портфельді басқарушылар | 1 | 2 | 3 | 4 | 10 | 28 |
| Өзін-өзі реттейтін ұйымдар | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 |